wandeling: tussen Rozengracht en Huidenstraat

Singel 282 tot en met 286 zijn vier huizen met één gezamenlijke gevel. Die gevel moet imponeren en de rijkdom van Anthony Oetgens van Waveren laten zien.

Anthony Oetgens van Waveren geeft Philips Vingboons opdracht de vier huizen, die hier sinds 1590 staan, één gevel te geven. Zo lijkt het alsof hier één van de breedste grachtenhuizen van Amsterdam staat.

Om dat effect te versterken krijgt het middelste huis boven op de gevel een grote timpaan, een driehoekig vlak. De twee middelste huizen worden samengevoegd. Daar woont Anthony Oetgens van Waveren zelf.

Bij zijn huis hoort een grote tuin die doorloopt tot de Herengracht. Ook het huis achter de Herengracht wordt erbij gekocht. Na een reeks verbouwingen blijft van de imposante gevel weinig over.

De bouwtekening van Vingboons is bewaard gebleven, waardoor we weten hoe dit pand er ooit uitziet. Na de dood van Anthony Oetgens van Waveren blijft zijn zoon Jan hier wonen met zijn vrouw Debora Bleau.

Singel 326 heeft een bijzondere gevelversiering van Anthonie Turck. Ook de gevels van Singel 318, 320, 322 en 328 komen van zijn hand.

Turck maakt de halsgevel van Singel 326 in 1708. Rechts staat Mercurius met een gouden staf en aan de andere kant staat Neptunus met een gouden drietand.

Beeldhouwer Anthonie Turck drukt eind zeventiende en begin achttiende eeuw een stempel op de Amsterdamse geveltoppen. Rijke grachtenbewoners beconcurreren elkaar met steeds indrukwekkender gevelversieringen uit zijn atelier.

Boven de deur van Herengracht 263 staat D13 G24 N18: district 13, grondvergadering 24, nummer 18. Dit is de oorspronkelijke huisnummering uit het einde van de achttiende eeuw, de Franse tijd.

Huizen in Amsterdam hadden vanouds geen nummer. Amsterdammers noemen ze naar uithangborden, zoals waar de duif uithangt, naar straathoeken, bijvoorbeeld het derde huis voorbij de steeg, of naar andere kenmerken zoals tegenover de kerk.

Toen de stad groeide, werden die huisnamen steeds chaotischer. Nadat de Fransen in 1795 de macht overnamen, wilden zij snel een beter systeem. Dat was nodig voor een grote volkstelling en voor verkiezingen.

Elke stad regelde dat op haar eigen manier. Amsterdam gebruikte de bestaande 135 wijken als uitgangspunt. Per wijk kreeg een wijkmeester de opdracht elk huis een nummer te geven. Hij ging van huis naar huis en zette een nummer met krijt.

Dat systeem werkte niet. Tegenstanders van de Fransen haalden de nummers weg, net als mensen die bang waren voor belastingaanslagen. Bleven de nummers zitten, dan spoelde de regen ze vaak weg.

Daarom kwam er een nieuw en mogelijk nog ingewikkelder systeem: elk huis kreeg een eigen nummer, zoals het nummer boven de deur van Herengracht 263. De nummers werden op de huizen geschilderd, maar het systeem bleef onoverzichtelijk.

Bij Herengracht 263 heeft iedereen een idee waar het is, bij D13 G24 N18 niemand. Bezoekers, postbodes en leveranciers wisten niet waar zij moesten zijn. Al tijdens de invoering bleek dat ook dit systeem niet werkte.

Daarom besluit het stadsbestuur in 1796 de oude straatnamen weer te gebruiken en elk huis een eigen nummer te geven. Met enkele aanpassingen is dat de huisnummering die we nu nog kennen.

Bij de aanleg van de Raadhuisstraat gebruikt men de bestaande Rozengracht en Warmoesgracht. Die liggen helaas niet in elkaars verlengde. Daar komt de on-Amsterdamse draai van de Raadhuisstraat tussen Herengracht en Keizersgracht vandaan.

Aan de Herengracht en de Keizersgracht moeten daarvoor een reeks grachtenpanden worden gesloopt. In 1895 is de Raadhuisstraat klaar. De naam verwijst naar de oude functie van het Paleis op de Dam, dat tot 1808 het stadhuis is.

Tussen Herengracht en Keizersgracht komt een winkelgalerij. Verzekeringsmaatschappij De Utrecht ontwikkelt de galerij. Dat is te zien aan de enge gedrochten op het dak en de twee krokodillen aan het einde van de galerij.

De beelden moeten vrees inboezemen en zo duidelijk maken dat je je moet verzekeren.

In 1614 koopt Hans van Wely, hofjuwelier van prins Maurits, een stuk grond aan de nieuw gegraven Herengracht. Hij woont er nooit zelf, want twee jaar later wordt hij vermoord.

Zijn weduwe bouwt in 1620 twee identieke huizen voor verhuur. In de achttiende eeuw wordt het huis enkele keren verbouwd. Nu is het één van de fraaiste en meest oorspronkelijke voorbeelden van een achttiende-eeuws Amsterdams grachtenhuis.

De voorgevel is zo symmetrisch mogelijk. Daarom is de deur sober uitgevoerd. Voor die symmetrie komen er twee hijsbalken, maar de linker is alleen voor de sier en werkt niet. Rond de ramen en in de top staan sierornamenten.

Van binnen is het huis misschien nog spectaculairder. Veel muren en plafonds tonen idyllische landschappen met maagden en goden. Naast de voorname ontvangstvertrekken zijn ook de oude keuken, opslagkelders, knechtenkamer en tuinkamer bewaard gebleven.

Samen laten zij zien hoe men in de achttiende en negentiende eeuw aan de gracht woonde. Het huis draagt de naam van Willem Joseph van Brienen, die Napoleon tijdens de Franse bezetting tot burgemeester van Amsterdam benoemt.

Dat is een twijfelachtige eer. Door de Franse bezetting ligt de handel vrijwel stil en verarmen stad en land snel. Van Brienen moet laveren tussen de belangen van de bezetters en die van de Amsterdammers.

In 1811 houdt Napoleon zijn grootse intocht in Amsterdam. Van Brienen biedt de keizer dan de sleutels van de stad aan.

Huis Saxenburg stamt uit 1622, maar koopman Jean de Neufville laat het na zijn aankoop van Keizersgracht 224 in 1765 volledig renoveren. Alles wat we nu zien komt uit die tijd; alleen de kern is nog zeventiende-eeuws.

Het huis is zeldzaam breed en heeft vier vensters. Rechts zit een poortje met daarboven Saxenburg. Dat poortje dient als bediendeningang van het pand.

Jean de Neufville verdient zijn geld met handel op de Caraïben en met een aantal slavenplantages in Suriname. Daar verbouwt men koffie.

Ook het interieur wordt in 1765 volledig gerenoveerd. Veel daarvan is nog origineel. Keizersgracht 224 maakt tegenwoordig deel uit van het Pulitzer hotel. Bijzonder is de marmeren schouw in de zaal aan de achterkant.

De schouw raakt lange tijd spoorloos en wordt teruggevonden in een Haags bankgebouw. De behangschilderingen van Isaac de Moucheron zijn echt verdwenen, maar de tekeningen ervan zijn wel bewaard gebleven.

Aan de gevel van Keizersgracht 268 hangt een ketting, die voor het eerst in 1643 wordt vermeld. Lakenhandelaar Eliseas Haerel koopt het huis in 1620. Hij is met zijn vrouw en acht kinderen vanuit Aken naar Amsterdam gekomen.

Onderweg verliest Haerel zijn bezittingen, behalve een pak laken met een ketting eromheen. Volgens het verhaal laat hij een deel van die ketting vergulden en aan zijn huis hangen. Later krijgt het pand de reputatie van spookhuis.

Er zouden vreemde geluiden klinken en het huis zou gevaarlijk zijn. Op 26 januari 1773 vindt men er het lichaam van Johanna van Maasland. Zij is gewurgd. Haar man kwam een jaar eerder om bij de brand in de Schouwburg.

In de jaren zeventig worden Keizersgracht 268 en 270 een hotel. De gebouwen verkeren echter in zo'n slechte staat dat de brandweer het hotel sluit. Daarna worden de panden gekraakt en volledig uitgewoond.

Na een brand metselt men de panden in 1996 dicht. Twee jaar later stort Keizersgracht 268 in en moet ook nummer 270 worden afgebroken. Alleen de achterhuizen blijven staan. In 2001 bouwt men beide panden opnieuw op.

In 2003 krijgt het Huis met de Ketting zijn ketting terug.

Pieter Denijs koopt in 1620 een jonge brouwerij aan de Prinsengracht en noemt haar Het Rode Hert. Waarschijnlijk verwijst die naam naar de Vlaamse brouwerij Het Hert in Merksem, die toebehoort aan de familie van zijn vrouw.

In Amsterdam bestaat al een brouwerij die Het Witte Hert heet. Mogelijk voegt Denijs daarom rood aan de naam toe. Brouwerijen gebruiken vaker een hert als naam, omdat dit dier volgens de mythologie altijd dorstig is.

Denijs breidt de brouwerij uit van Prinsengracht 349 tot en met 359. Achter de grachtenpanden staan een mouterij, een rosmolen waarin paarden rondlopen, een paardenstal en ook een suikerbakkerij.

Bij zijn huwelijk in 1625 krijgt zoon Philip de brouwerij van Pieter Denijs. Het Rode Hert blijft tot 1682 in de familie en wordt daarna verkocht. De brouwerij kent vervolgens diverse eigenaren en bestaat tot 1841.

De medaillons met herten op de gevels van Prinsengracht 353, 357 en 359 herinneren eraan. Gerrit Lamberts tekent begin negentiende eeuw de kade voor de brouwerij, met tonnen waarop een rood hert staat.

Op de watergalg, waarmee men water uit boten pompt, staat eveneens een groot hert. Schilder Gabriël Metsu woont in een steeg om de hoek. Op zijn schilderij 'De Oude Drinker' leunt een man op een biervat met het beeldmerk van Het Rode Hert.

Meester-timmerman Anthonie van Wijngaarden laat met zijn woonhuis Bouwkonst uit 1699 zien wat hij kan. We zouden hem nu architect noemen. De naam van zijn huis benadrukt dat bouwen voor hem een kunst is.

De deur heeft een versiering met twee engeltjes, putti, en een liggende vrouw. Anthonie Turck maakt de spectaculaire geveltop. Daarop liggen Apollo en Minerva, de goden van kunsten en wetenschappen.

Midden boven op de gevel staat een wereldbol. Die bol is een replica: het origineel wordt in 1914 weggehaald en omgesmolten. Pas in 2002 komt er een kunststof replica voor in de plaats.

De oorspronkelijke wereldbol is nog te zien op een aquarel uit 1907.

Hier op Huidenstraat 2 zit de ingang van Weeshuis d Oranjeappel, het weeshuis van de collegianten. Via de poort kom je op de binnenplaats met het meisjesweeshuis en een kapel. De jongens hebben een eigen ingang en gebouw aan de Herengracht.

De meisjes leren huishoudelijke taken zoals koken, naaien en breien. Ze moeten ook werken en betalen zo een deel van hun eigen opvang. 's Avonds geeft een speciaal aangestelde schrijfmeester schrijfles.

In de kleine huisbibliotheek kunnen de kinderen verantwoorde boeken lezen. Het beroemdste weeskind is zonder twijfel Aagje Deken. Zij woont meer dan twintig jaar in het weeshuis, tot zij in 1767 op haar vijfentwintigste meerderjarig wordt.

In 1919 verhuist het weeshuis naar de De Lairessestraat en later naar Hilversum. De panden worden uiteindelijk verkocht. Alleen een stichting blijft over, die het vermogen beheert.

Met de opbrengsten betaalt de stichting projecten voor jongeren, bij voorkeur met een doopsgezinde achtergrond.

Architect Philips Vingboons krijgt in 1639 de opdracht om hier een grachtenpand te bouwen. Het wordt één van de beste voorbeelden van de typische Vingboonsstijl: een Amsterdams grachtenpand met een verhoogde halsgevel.

Vingboons baseert zich op verhoudingen uit de klassieke Italiaanse architectuur. Die stijl gaat uit van brede huizen, terwijl aan de Amsterdamse grachten weinig ruimte is voor zulke brede panden.

Daarom ontwikkelt Vingboons een hoge halsgevel, drie ramen breed en met pijlers ertussen. Met dit huis geeft hij zijn visitekaartje af. Rond 1650 wordt de Vingboonsgevel populair en verschijnen er meer langs de grachtengordel.

Het huis is gebouwd van Bentheimer zandsteen. Die steen is lichtgeel wanneer hij uit de groeve komt, maar wordt snel donker. Daarom schildert men zandstenen gevels in de kleur van vers geplaatste Bentheimer zandsteen.

Bij elke verfbeurt wordt die kleur iets lichter, vandaar de naam 't Witte Huys. In 1996 krijgt de gevel opnieuw de echte Bentheimer kleur. Het Witte Huys en het Roode Huys hiernaast schildert Jan van der Heyden in opdracht van Daniël Sohier.

Sohier laat beide huizen bouwen. Waarschijnlijk staat ook zijn vrouw Marija op het schilderij, op de stoep van nummer 319.

Het Roode Huys heeft oorspronkelijk een trapgevel. Dat is nog te zien op het schilderij dat Jan van der Heijden van dit deel van de Keizersgracht maakt. Halverwege de achttiende eeuw vervangt men de trapgevel door een lijstgevel.

Ook komt er een verdieping boven op het huis. Later pleistert men de buitenkant, waardoor de rode baksteen niet meer zichtbaar is. In 1942 dwingen de nazi's de toenmalige eigenaar het huis te verkopen.

De koper is Petrus Jan Rienstra van Stuyvesant, collaborateur en bankdirecteur. Hij wil er een origineel regentenhuis van maken en koopt overal onderdelen uit de zeventiende en achttiende eeuw.

Zo krijgt het huis een houten plafond uit Edam en wand- en plafondschilderingen van Jacob de Wit. Al in 1943 verkoopt Rienstra van Stuyvesant het huis weer, aan kunstvervalser Han van Meegeren.

Na de oorlog wordt het Roode Huys opnieuw gerestaureerd en verdwijnt de pleisterlaag. De originele rode baksteen is dan weer zichtbaar, net als op het schilderij van Van der Helst.

Suikerraffinadeur Gerrit ten Sanden en zijn vrouw Maria de Groot laten hier in 1755 een hofje bouwen. Zij bezitten verschillende suikerbakkerijen in de stad. Achter de huizen aan de Prinsengracht liggen zes huisjes.

Daarin zijn in totaal 27 kamers voor bejaarde katholieke vrouwen. In 1936 vertrekt de laatste bewoonster. Het hofje is dan al in slechte staat en de kamers worden verhuurd aan studenten en kunstenaars.

Pogingen tot restauratie mislukken steeds, omdat de huisjes bouwvallig zijn. In 1999 gaat een particulier er zelf wonen en laat het hofje ingrijpend opknappen. De nieuwe eigenaar herstelt het zo veel mogelijk in oude staat.

Nu zijn de zes huisjes veranderd in vijf koopappartementen.

Felix Meritis is bedoeld als een tempel voor de Verlichting. Na de bouw in 1787 is het jarenlang het culturele en wetenschappelijke middelpunt van de stad. Het genootschap Felix Meritis is al tien jaar eerder opgericht.

Het genootschap groeit snel en heeft al gauw een verenigingsgebouw nodig. Eind achttiende eeuw wemelt het van literaire, kunstzinnige en natuurkundige genootschappen. De Verlichting brengt een grote behoefte aan kennis en geloof in vooruitgang.

Kunst en wetenschap staan daarbij centraal. Felix Meritis schrijft een wedstrijd uit voor een nieuw verenigingsgebouw. Nog voordat het winnende ontwerp wordt uitgevoerd, is er behoefte aan een groter pand.

Daarom komt er een nog groter en monumentaler gebouw: het huidige Felix Meritis. Wie lid wil worden, moet door een ballotageprocedure. Nieuwe leden moeten opvallen door verstand, deugd, kunst of wetenschap, of andere bijzondere eigenschappen bezitten.

Ook het entreegeld is hoog: 25 gulden. Felix Meritis groeit uit tot het culturele centrum van Amsterdam. Internationale artiesten als Brahms en Schumann treden er op. Het genootschap blijft bestaan tot 1888, daarna wordt Felix Meritis een drukkerij.

Na de Tweede Wereldoorlog wordt het gebouw het hoofdkantoor van de communistische CPN. Hier drukt men ook het partijblad 'De Waarheid'. In november 1956 breken er rellen uit rond het pand.

Na het neerslaan van de Hongaarse opstand bestoken anticommunistische demonstranten het gebouw. Zij gooien ruiten in en proberen het met brandende doeken in brand te steken. Vanaf het dak houden communisten de aanvallers tegen en voorkomen zij een bestorming.

De linkerdeur in de voorgevel van Keizersgracht 332 geeft toegang tot een lange gang. Aan het eind ligt het Claes Reynierszhofje/Liefde is het Fondament, ook bekend als het Liefde is het Fondamenthofje.

Boven de ingang zit een gevelsteen met het wapen van de stichter, zijn initialen en het jaartal 1618. In dat jaar wordt het hofje gesticht. Daarboven staat op een hardstenen lijst: “Liefde is ´t Fondament”.

Het hofje is bedoeld voor katholieke vrouwen. Zij betalen een inleg en wonen daarna vrij. Er zijn negen huisjes met achttien woninkjes en er zou ook een kapel zijn geweest.

Tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw wonen hier nog enkele oudere dames. Daarna is er geen belangstelling meer en verhuurt men de woningen aan studenten. Begin deze eeuw wordt het hofje volledig gerestaureerd en de tuin opnieuw aangelegd.

Nu bieden de gebouwen onderdak aan stichtingen die zich inzetten voor de kwaliteit van leven van Amsterdamse ouderen. Over de stichter Claes Reyniersz is niets bekend.

Het poortje op Keizersgracht 384 is het enige dat nog herinnert aan de Schouwburg van Van Campen, die hier stond. De schouwburg brandt op 11 mei 1772 volledig af. Het poortje sluit het voorplein van de schouwburg af.

Aan beide kanten van de poort zitten de loketten voor de kaartverkoop. Na de brand verkoopt men het terrein aan het Rooms-Katholiek Oude Armen Kantoor. Die organisatie laat er in 1773 nieuwe gebouwen bouwen.

Alleen de Schouwburgpoort blijft staan, maar verwijzingen naar de schouwburg verdwijnen. Op de poort staat een dichtregel van Vondel: “De wereld is een speeltoneel, elck speelt zijn rol en krijgt zijn deel.”

Die regel staat hier ook in de zeventiende eeuw, maar het Rooms-Katholiek Oude Armen Kantoor laat hem verwijderen. In 2010 wordt de tekst hersteld. Dan plaatst men ook opnieuw het schild met 'schouburg'.

Ook dat schild was door het RKOAK weggehaald. Keizersgracht 384 is nu een sjiek hotel en restaurant. Het RKOAK is verhuisd naar het Liefde is het Fondamenthofje, verderop aan de Keizersgracht.