wandeling: tussen Huidenstraat en Leidsestraat

De Beulingsloot voert ooit water uit de polders achter Amsterdam af naar het IJ. De Amsterdamse grachtengordel ontstaat in twee fasen. Tussen 1613 en 1625 legt men het deel tussen het IJ, de Beulingsloot en de Leidsegracht aan.

Daarna raakt het geld op en heeft Amsterdam tientallen jaren een halve grachtengordel. De Beulingsloot en de Leidsegracht vormen dan de grens van de stad. Vanaf 1663 legt men ook het tweede deel aan, van de Beulingsloot tot de Amstel.

De sloot is genoemd naar Gerrit Jansz. Beulinck, die hier rond 1660 woont in een pand waar 'de Beuling', bloedworst, uithangt. De Beulingsloot is één van de weinige Amsterdamse grachten zonder kade.

Veertig jaar nadat Jacob Cromhout om de hoek aan de Herengracht de Cromhouthuizen laat bouwen, koopt de familie hier in de Huidenstraat verschillende woonhuizen. Ze verbouwt die tot koetshuis.

In 1761 krijgt het pand zijn huidige vorm: een dubbel koetshuis met stal, een bovenwoning en een klokgevel.

Achter de dubbele staldeuren ligt de berging voor de koetsen. Daarachter staan de paarden. De voederbakken zitten tegen de achtergevel en worden via luiken in het plafond gevuld.

Op de eerste verdieping liggen de koetsierswoning en de hooiopslag. Huidenstraat 19 blijft tot 1803 een koetshuis.

Daarna valt het bezit van de familie Cromhout uiteen en verandert het koetshuis in een bedrijfspand.

Hier verrijzen tussen 1660 en 1662 de vier Cromhouthuizen, in opdracht van Jacob Cromhout en naar ontwerp van bouwmeester Philips Vingboons. Aan het begin van de bouw bezit Cromhout nog niet alle kavels, waardoor twee huizen breed en twee smal worden.

Cromhout zelf gaat in het bredere huis op nummer 366 wonen; de andere drie verhuurt hij. Vingboons bekleedt de gevels met kostbare Bentheimer zandsteen en geeft alle vier panden een kenmerkende Vingboonsgevel. De buitenkanten zijn nog vrijwel oorspronkelijk.

De familie Cromhout bouwt ook de huizen hierachter aan de Keizersgracht. Die grachtenpanden hebben nauwelijks een tuin, waardoor achter de Cromhouthuizen een ruime stadstuin ontstaat. Ook het koetshuis in de Huidenstraat komt op deze tuin uit.

Vijftig jaar later maakt Jacobs kleinzoon er een echt stadspaleis van. De muren krijgen tapijten en goudleer. Schilder Jacob de Wit en beeldhouwer en stukadoor Ignatius van Logteren decoreren het huis. Veel van die versieringen zijn nog altijd aanwezig.

Een brand verwoest Herengracht 382 in de nacht van 15 op 16 januari 1888, nog voordat de grootschalige verbouwing voor tabakshandelaar Jacob Nienhuys is voltooid. Alleen de zandstenen gevel blijft staan. Nienhuys koopt vervolgens ook nummer 380 en laat beide panden slopen.

Architect Abraham Salm ontwerpt een volledig nieuw huis in zestiende-eeuwse renaissancestijl, geïnspireerd op de kastelen langs de Loire. Geld speelt geen rol en Salm krijgt vrije hand. Zo krijgt Nienhuys een stadspaleis dat zijn weerga op de gracht niet kent.

Voor het interieur gebruikt Salm uiteenlopende stijlen: van een Moorse badkamer tot een biljartkamer in Lodewijk XVI-stijl. Er komen zalen voor ontvangsten en partijen, waarmee de zeer rijke Nienhuys toegang tot de Amsterdamse elite zoekt. In de tuin verrijst een spectaculair koetshuis.

Het stadspaleis krijgt de nieuwste snufjes. Herengracht 380 is het eerste huis in Amsterdam met elektrische verlichting, met driehonderd gloeilampen. Het heeft stromend warm water, centrale verwarming, een uitgebreid ventilatiesysteem en op iedere verdieping een watercloset met fonteintje.

Het personeel moet het doen met een ouderwetse kakdoos naast de keuken. Nienhuys trekt in 1891 in met zijn vrouw, vijf kinderen, een kinderjuffrouw, twee dienstboden, een gezelschapsdame, een koetsenhulp, een huisknecht en een koetsiersgezin van zes personen.

Hij woont hier tot 1910. Daarna trekt de Deutsche Bank in het pand en tegenwoordig zit hier het NIOD, het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Nienhuys vergaart zijn vermogen als één van de eersten met een tabaksplantage in Nederlands-Indië.

Hij verdient daar snel veel geld, mede door nauwelijks betaald personeel: de zogenoemde koelies. Deze werknemers worden slecht behandeld. Bij Nienhuys komen in 1869 zeven werknemers door mishandeling om het leven. Hoe het precies gaat, blijft onduidelijk. Wel staat vast dat Nienhuys datzelfde jaar halsoverkop Nederlands-Indië verlaat en wegens 'gezondheidsredenen' terugkeert naar Nederland.

Franse koopman Isaac Fouquier laat Huis Marseille rond 1665 bouwen naar een ontwerp van Philips Vingboons. Op de gevel komt een steen met de plattegrond van de Franse havenstad Marseille, waaraan het huis zijn naam dankt.

Een schip dat Fouquier in Marseille laat bevrachten en waarmee hij naar Amsterdam komt, maakt hem rijk. Zijn fortuin houdt niet lang stand: in 1676 moet hij Huis Marseille alweer verkopen.

Begin achttiende eeuw wordt het interieur verfraaid met stucwerk, beelden en plafondschilderingen. In de tuinzaal schildert Jacob de Wit Apollo, Minerva en de negen muzen op het plafond.

Eind negentiende eeuw haalt men het plafondstuk weg en slaat het op. Sinds 2004 hangt het weer op zijn oorspronkelijke plek. Toen wordt ook het tuinhuis gereconstrueerd, nadat het origineel in de jaren zestig door verval is afgebroken. Op basis van oude foto's bouwt men een nieuw tuinhuis.

Twee bestaande grachtenpanden worden hier in 1874 samengevoegd tot een veilinghuis. Dat veilinghuis zit eerder in het voormalige Oudezijds Heerenlogement aan de Grimburgwal. Ook het poortje van dit Heerenlogement verhuist naar de Keizersgracht.

Op de nieuwe plek blijft het veilinghuis de naam Heerenlogement gebruiken. Het oorspronkelijke Heerenlogement is lange tijd het deftigste hotel van de stad. Door dit poortje komen gasten als Amalia van Solms, koning-stadhouder Willem III en tsaar Peter de Grote.

Waarschijnlijk maakt de stadssteenhouwerij van de familie De Keyser het zandstenen poortje. Bij een verbouwing in 1975 raken de leeuwen boven op de poort zwaar beschadigd. Vanuit de ramen gooit men sloopafval op de beelden, waardoor stukken afbreken. De leeuwen worden daarna gerestaureerd.

Bankier Thomas Hope koopt in 1758 Keizersgracht 444 en 446, plus de panden erachter. Die laat hij gebruiken als pakhuizen en stallen. Hope knapt de grachtenpanden grondig op en geeft ze een gemeenschappelijke gevel met sierbeeldhouwwerk.

Alleen de gevel van het oude nummer 444 blijft onversierd. In 1762 richt Thomas Hope samen met zijn zoon en een neef handelshuis Hope & Co op. Het groeit uit tot één van de belangrijkste financiële instellingen van Holland en Europa.

Hope handelt in alles waar vraag naar is en leent geld aan vorsten en handelaren. De zaken verlopen voorspoedig, onder meer door leningen aan de oorlogvoerende landen Engeland en Duitsland.

Hope heeft ook grote belangen in plantages waar tot slaaf gemaakte mensen werken. Minstens vijftig plantages krijgen een lening van Hope & Co, met tot slaaf gemaakte mensen als onderpand. De bank leent niet alleen geld, maar bemoeit zich actief met de gang van zaken op de plantages. Hope & Co is één van de banken waaruit ABN AMRO ontstaat.

Dit enorme witte huis stamt uit 1685 en staat op de plek van de vroegere Stadssteenhouwerij. In 1860 wordt het pand volledig gerenoveerd. Het krijgt ook een nieuwe pleisterlaag, waardoor niets van het oude pand meer zichtbaar is.

Elias Fuld geeft opdracht voor deze grootschalige renovatie. Hij vertegenwoordigt handelshuis Rothschild in Nederland en regelt zijn bankzaken hier aan de Keizersgracht. Architect Cornelis Outshoorn maakt er een spectaculair stadspaleis van.

Op de voorgevel verschijnen terracottaversieringen, destijds nieuw in Nederland. Achter de voordeur ligt een enorme vestibule met een plafondschildering van Apollo. Het trappenhuis heeft daklichten en veel gietijzeren sierwerk. In 1900 worden alle kamers opnieuw opgeknapt en krijgen ze volgens de mode van die tijd een uitbundige inrichting met bijzonder houtsnijwerk.

Petrus Laurentszoon koopt hier in 1654 het huis De Crijtbergh en laat er een achterhuis bouwen. Op de eerste verdieping richt hij een schuilkerk in. Die krijgt drie ingangen: via het Singel, de Katersteeg aan de Herengracht en de Oude Bokkengang.

De Krijtberg is al snel te klein. In 1677 bouwt men de kerk opnieuw op. Een tekening van Adriaan de Lelie bewaart het beeld van die situatie. De eigenlijke kerk ligt opnieuw op de eerste verdieping.

Opvallend is het gebrek aan meubilair. Gelovigen staan, knielen of huren een krukje. Van 1708 tot 1814 is De Krijtberg gesloten en zijn alle jezuïeten uit de stad en provincie verbannen.

De huidige kerk verrijst in 1881, nadat de oude schuilkerk is gesloopt. Omdat men bouwt op een klein ingesloten stuk grond, wordt de kerk slank en hoog, met hoog geplaatste ramen. De Krijtberg is nog altijd een jezuïetenkerk.

Hier in Huis Nürnberg wordt de eerste staatslening van de Verenigde Staten afgesloten. Op elf juni 1782 tekent John Adams een overeenkomst met een consortium onder leiding van de gebroeders Van Staphorst en de broers Willink.

De bespreking en ondertekening vinden waarschijnlijk plaats in de statige eetkamer op de bel-etage.

Het consortium leent de jonge republiek in totaal 5 miljoen gulden, een enorm bedrag voor die tijd. Het geld is nodig voor de onafhankelijkheidsoorlog tegen Groot-Brittannië.

Tot 1794 volgen meer leningen, samen goed voor 29 miljoen gulden. Een conflict over de terugbetaling leidt tot de eerste zaak voor het Amerikaanse Hooggerechtshof: 'Van Staphorst vs. Maryland'.

De bankiers uit de Republiek krijgen gelijk. Het consortium verstrekt niet alleen leningen. Via de Holland Land Company koopt het ook grote stukken grond in de staten New York en Pennsylvania.

Op 1 januari 1666 opent hier het Aalmoezeniersweeshuis. Het vervangt het oude Aalmoezeniershuis aan het Singel, dat veel te klein is geworden. Het nieuwe weeshuis biedt plaats aan achthonderd kinderen.

Toch raakt het huis snel overvol. Twintig jaar later wonen er al dertienhonderd wezen en moeten veel kinderen samen één kribbe delen. De groeiende stad, ouders die door de pest omkomen en veel te vondeling gelegde kinderen vergroten hun aantal.

De omstandigheden zijn slecht. Kinderen delen niet alleen een slaapplaats, er heerst ook armoede. Ze eten eentonig en schraal: brood met boter of kaas, peulvruchten of grutten, en eens per twee weken een stukje vlees.

Het weeshuis is afhankelijk van geld van de stad en van giften. Juist in economisch slechte tijden groeit het aantal wezen, terwijl de inkomsten dalen. Daardoor wordt het steeds moeilijker om de kinderen voldoende te verzorgen.

In het Aalmoezeniersweeshuis komen de armste kinderen terecht. Kinderen van poorters kunnen naar het Burgerweeshuis en veel geloofsgemeenschappen hebben eigen huizen voor hun wezen. Alleen wie voor geen van die voorzieningen in aanmerking komt, kan hier terecht.

Jongens en meisjes leven strikt gescheiden. Jongens krijgen onderwijs tot hun vijftiende en gaan daarna meestal bij een baas in de stad werken. Meisjes worden al vroeg aan het werk gezet in de handwerkwinkel van het Aalmoezeniersweeshuis.

Als zij negentien zijn, moeten de jonge volwassenen hun eigen brood kunnen verdienen. In 1824 sluit het Aalmoezeniersweeshuis. De kinderen die er dan nog wonen, gaan naar de werkkoloniën in Drenthe, waar hun situatie zo mogelijk nog slechter is.

Daarna wordt het gebouw het Paleis van Justitie, en dat blijft het tot 2013. Tegenwoordig is het een luxueus hotel. Zo verandert dit gebouw van opvang voor de allerarmsten in opvang voor de allerrijksten: een nacht kost al snel duizend euro.

De grachtengordel wordt niet in één keer aangelegd. De stad geeft de grachten per perceel uit, waarna kopers één of enkele huizen tegelijk bouwen. Hier bij Messina blijft nieuwbouw zelfs lange tijd uit.

Op het binnenterrein staat een goudleerfabriek die zoveel overlast veroorzaakt dat niemand vlakbij wil wonen. Aan het einde van de 17e eeuw daalt de vraag naar goudleer sterk. In 1683 gaat het fabriekje failliet.

Daarna kan men het terrein bebouwen. Op het binnenterrein blijft een woning staan met de naam Huis Messina, nadat de fabriek is afgebroken. Om die woning bereikbaar te houden, legt men een gang met een poort aan.

Boven die poort staat de huisnaam Messina. Tegenwoordig bestaat de woning op het binnenterrein niet meer. Het voorste deel van de gang hoort nu bij Keizersgracht 486, het achterste deel bij nummer 488. Boven de vroegere gang staat nog altijd 'Messina'.

Deze prachtige rij halsgevels verrijst na 1717, wanneer de goudleerfabriek die hier eerder staat wordt verkocht. Benjamin Dutry koopt de fabriek voor achttienduizend gulden. Hij laat haar slopen en bouwt er zeven vrijwel identieke grachtenhuizen voor terug.

Alle zeven grachtenpanden krijgen de naam van een provincie. Het land is dan nog de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën: Over-Yssel, Utrecht, Holland, Gelderland, Zeeland, Vriesland en Groeningen.

Gelderland is het enige afwijkende grachtenpand. Het heeft als enige een dubbele stoep, een monumentale ingangspartij en siervazen op de halsgevel. Deze provincie ligt Dutry na aan het hart.

Nadat hij de heerlijkheid Haaften in de Tielerwaard koopt, behoort Dutry tot de Gelderse adel. De zeven provinciehuizen zijn beleggingsobjecten; in 1725 zet Dutry ze alweer te koop. Gelderland brengt met 16.800 gulden het hoogste bedrag op.

Het goedkoopste huis is Groningen, op nummer 693, dat 'slechts' 14.650 gulden oplevert.