wandeling: tussen Leidsestraat en Spiegelstraat

Kerkstraat 61 is het koetshuis van het grachtenpand erachter, Keizersgracht 524. Waarschijnlijk is dit het mooiste koetshuis van Amsterdam.

Op de begane grond liggen de paardenstal en de ruimte voor de koets. Daarboven woont de koetsier en wordt het hooi opgeslagen.

De woning heeft alleen ramen aan de Kerkstraat. Zo kan de koetsier niet in de tuin van de eigenaar kijken.

Het gebouw is ongewoon hoog. Ook de gevel aan de Kerkstraat is opvallend mooi voor een koetshuis.

Deze vijf gelijke grachtenpanden heten de Vijf Werelddelen. Hoog in de boog boven elke hijsbalk staat de naam van een werelddeel. Toch zijn het er maar vier: Europa, Azië, Afrika en Amerika. Het middelste huis heeft geen werelddeel.

In de 19de eeuw raakt het rijtje in verval en verdwijnen enkele geveltoppen. Rond 1960 worden de vijf panden hersteld. Daarbij gebruikt men geveldelen van andere huizen uit de stad.

Alleen de gevels zijn oud. Daarachter staat een betonnen nieuwbouw, waardoor de vijf panden samen één groot kantoorgebouw vormen.

Op nummer 747 zit zelfs een doorgang voor auto’s naar de tuin.

In 1843 breekt in Amsterdam een cholera-epidemie uit. Meteen wordt duidelijk hoe slecht de gezondheidszorg is. Dokter Jan Pieter Heije wil daar iets aan doen en richt de Amsterdamsche Vereeniging van Ziekenverpleging op. De vereniging stuurt verpleegsters de wijken in.

In 1857 is er genoeg geld voor een eigen ziekenhuis: het Prinsengrachtziekenhuis. Het komt op de plek van enkele afgebrande pakhuizen.

Het is het eerste ziekenhuis in Amsterdam met professionele verpleegkundige hulp en een eigen opleiding voor verpleegsters. Het gebouw heeft gasverlichting en vers duinwater. Voor de patiënten is er een ruime bloementuin.

In het begin zijn er drie klassen. Wie weinig geld heeft, betaalt één gulden vijftig per dag. De middenklasse kost 2,25 gulden en de hoogste klasse vijf gulden. Voor twee gulden extra mag een patiënt een eigen bediende meenemen.

Het Prinsengrachtziekenhuis is vooral bedoeld voor mensen met geld. Arme patiënten gaan naar het Burgerziekenhuis aan de Keizersgracht.

Veel bekende Nederlanders liggen hier, onder wie Simon Carmiggelt, Barend Barendse en Marco van Basten.

In 1681 laat koopman Guilliam Pels hier zes pakhuizen bouwen. Ze heten Amersfoort, Bordeaux, Coningsbergen, Danzig, Elseneur en Frankfort. Elseneur is de oud-Hollandse naam voor Helsingør.

Alleen de laatste twee pakhuizen, nu Prinsengracht 771-773, staan er nog. De andere vier worden gesloopt voor de bouw van het Prinsengrachtziekenhuis.

Bij een brand in 1829 raken de later gesloopte pakhuizen al zwaar beschadigd.

Verderop aan de Prinsengracht staan nog vier pakhuizen: Offen, Praag, Riga en Stockholm. In de 17de eeuw dienen al deze gebouwen vooral voor de opslag van graan, hennep, lijnzaad en brandewijn.

In het voorjaar van 1781 komt John Adams hier wonen. Hij is in de Republiek om steun, erkenning en geld te zoeken voor de onafhankelijkheidsstrijd van de Verenigde Staten.

Adams en veel Amerikanen bewonderen de Republiek, en omgekeerd is er in de Republiek veel sympathie voor de Verenigde Staten. Beide landen kennen de strijd tegen buitenlandse overheersing en beide hebben een afkeer van de Engelsen.

Aanvankelijk gaat Adams samen met twee zonen wonen op de Oudezijds Voorburgwal 143, maar al snel maakt men hem duidelijk dat hij meer op stand moet wonen, bijvoorbeeld hier op de Keizersgracht.

Vlakbij wonen veel rijke Amsterdamse financiers met wie hij onderhandelt over leningen aan de nog jonge republiek. En vlakbij zit de Latijnse School, waar hij zijn zonen naartoe stuurt; die zijn daar helemaal niet op hun plaats en vertrekken al snel naar Leiden.

Het lukt John Adams om in Amsterdam een aantal leningen los te krijgen voor de Verenigde Staten; in 1782 maakt men de eerste miljoenen over. Het verblijf in Amsterdam is niet makkelijk voor John Adams.

In de zomer van 1781 wordt hij ernstig ziek en krijgt hij zware koortsen. Adams heeft waarschijnlijk malaria opgelopen door muggen in het vieze Amsterdamse grachtenwater. Zes weken lang is hij vrijwel bewusteloos; kinine redt zijn leven.

Maanden later kan hij nog nauwelijks een pen vasthouden, en de rest van zijn leven blijft hij last houden van koortsaanvallen.

John Adams wordt in 1782 de eerste Amerikaanse ambassadeur in Nederland; in 1797 wordt hij de 2e president van de Verenigde Staten. Zoon John Quincy Adams, die Amsterdam maar saai vindt, wordt in 1825 de 6e president.

Elisabeth Groen en Nicolaes Doekscheer komen hier in 1743 wonen. Ze kopen ook het buurhuis op nummer 526 en de huizen in de Kerkstraat achter beide grachtenpanden. Het echtpaar laat de huizen uitbundig verbouwen in rococostijl.

De panden aan de Kerkstraat worden gesloopt voor een opvallend koetshuis dat de grachtentuin afsluit. Aan de tuinzijde krijgt het een gevel met twee nissen. Daarin staan beelden van Ceres en Hercules.

Hendrik Keun schildert Elisabeth Groen en Nicolaes Doekscheer in hun tuin. Elisabeth staat links op de achtergrond in het groen en praat met een huismeid. Rechts geeft Nicolaes aanwijzingen aan de tuinman.

Ook Hendrik Steenbergen, links, en Reynier Steenbergen, met een fluit, staan op het schilderij. Zij zijn de erfgenamen van het echtpaar.

Keizersgracht 524 wordt samen gebouwd met de nummers 520 en 522. De drie huizen stellen Geloof op nummer 524, Hoop en Liefde voor.

Door latere verbouwingen zijn ze niet meer herkenbaar als een drieling van bij elkaar horende panden.