wandeling: tussen Spiegelstraat en Reguliersgracht (zonder Gouden Bocht)

Gebouw De Bazel bouwt men tussen 1919 en 1926 als hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM). Het gebouw is genoemd naar de architect die het heeft ontworpen, Karel de Bazel.

De architect ontwerpt niet alleen het gebouw; van zijn hand is ook een groot deel van het interieur. Oorspronkelijk noemt men het 'de Spekkoek', naar de afwisselende lagen van donkere en lichtere baksteen in de gevel.

De Bazel is ook een symbool van het Nederlandse kolonialisme. De NHM speelt een belangrijke rol in het uitbouwen van de handel, en dus het kolonialisme, in Nederlands-Indië.

Ook het gebouw laat dat kolonialisme zien: naast de ingang staan twee vrouwenbeelden die Europa en Azië uitbeelden, de twee werelddelen waar de NHM actief is.

En aan de gevel, op vijf hoog, staan de beelden van drie gouverneurs-generaal van Nederlands-Indië: Jan Pieterszoon Coen, Herman Daendels en Joannes van Heutsz.

Nu ziet men juist hen als vertegenwoordigers van het onderdrukkende kolonialisme. Begin 20e eeuw kijkt men daar nog heel anders tegenaan: juist het meedogenloze optreden van deze drie gouverneurs prijst men als bron voor de Nederlandse welvaart.

De Bazel is achtereenvolgens het hoofdkantoor van de NHM, de ABN en de ABN-Amro. Die bank vertrekt in 1999 naar de Zuidas.

Tegenwoordig zit het Stadsarchief Amsterdam in De Bazel. In de voormalige kluis in de kelder bewaart men nu de belangrijke stadspapieren uit de IJzeren Kapel.

Het Deutzenhofje is het grootste hofje uit de 17e eeuw. Het ontstaat in 1692 uit de erfenis van Agneta Deutz. Zij laat haar geld liever na aan een goed doel dan aan haar enige zoon, wiens levensstijl ze zeer afkeurt.

De erfenis van Agneta Deutz is zo groot dat de uitvoerders het hofje extra fraai kunnen bouwen; ook blijft er geld over voor onderhoud en een jaarlijkse toelage voor de bewoners.

Die krijgen bovendien elk jaar 40 manden turf, 2 kazen, 20 pond boter, 20 pond rijst en 20 pond kaarsen. Boven de deur staat:

Deutzenhof — Agneta Deutz laat hier haar liefde en godsdienst blijken, den armen tot een troost, tot voorbeeld aan den rijken. Anno 1692.

Daarboven staan de familiewapens van haar twee echtgenoten, Van Beresteyn en Meerman. Het Deutzenhofje bestaat uit drie grote grachtenpanden aan de Prinsengracht en een hofje daarachter met negentien huisjes rondom een grote binnentuin.

Elk huisje heeft twee kamers boven elkaar. Het hofje is bestemd voor ongehuwde gereformeerde vrouwen op leeftijd.

De bewoonsters moeten in vrede met elkaar leven, elkaar bij ziekte bijstaan, de boel netjes houden, geen sterke drank drinken, en zij mogen 's nachts geen gasten toelaten zonder toestemming van de regenten.

In 1964 breidt het hofje uit met 4 huizen in de Kerkstraat; in totaal zijn er nu 31 woninkjes. Er wonen nog steeds oudere dames. Het hofje is niet te bezichtigen.

Het Walenweeshuis bouwt men rond 1670, naar een ontwerp van Adriaen Dortsman. Het gebouw vervangt het vorige Walenweeshuis aan de Lauriergracht, dat veel te klein is geworden. Het weeshuis vangt kinderen op uit de Franstalige calvinistische gemeenschap.

Al eind 16e eeuw komen er grote groepen Franstaligen uit de Zuidelijke Nederlanden naar Amsterdam. Zij zijn op de vlucht voor de harde onderdrukking door de katholieke inquisitie.

Vanaf 1685 komen daar hugenoten uit Frankrijk bij; na de Bartholomeusnacht zijn zij hun leven in Frankrijk niet meer zeker. Het Walenweeshuis komt niet zomaar op deze plek.

Men noemt het gebied wel de Walenhoek: tussen Prinsengracht en Lijnbaansgracht bouwt men een hele wijk, speciaal voor de veelal Franstalige textielindustrie.

De meisjes uit het Walenweeshuis zet men in als naaister bij de vele bedrijfjes in de buurt, zogenaamd om een vak te leren, maar veelal vooral als goedkope arbeidskracht.

In het Walenweeshuis houdt men jongens en meisjes strikt gescheiden; ze hebben zelfs ieder een eigen ingang aan de Vijzelgracht. Vanaf 1971 zitten Maison Descartes en het Franse consulaat in het gebouw.

Carel Fodor bouwt een vermogen op in de steenkoolhandel. Kolen zijn een belangrijke brandstof in het tijdperk van de stoommachine. Rond 1834 begint Fodor fanatiek kunst te verzamelen.

Hij houdt vooral van ‘levende meesters’, Nederlandse schilders uit de 19de eeuw. Belangstellenden kunnen de werken bij hem thuis bekijken. Bij zijn dood bezit hij 161 schilderijen, 877 tekeningen en 302 prenten.

Fodor laat zijn kunst na aan de stad Amsterdam. Ook stelt hij geld beschikbaar om zijn huizen aan de Keizersgracht tot museum te verbouwen.

In 1863 opent Museum Fodor zijn deuren. Het is een van de eerste Amsterdamse musea voor eigentijdse kunst. Het Rijksmuseum en het Stedelijk Museum bestaan dan nog niet.

Vincent van Gogh bezoekt Museum Fodor in 1885. In brieven aan zijn broer Theo beschrijft hij de werken die hem raken.

Vanaf 1948 dient het gebouw enige tijd als dependance van het Stedelijk Museum. In 1963 verhuist de hele Fodor-collectie naar het Amsterdams Historisch Museum.

Op 1 januari 1993 sluit Museum Fodor. Wie goed kijkt, ziet buiten nog steeds de goudkleurige letters ‘Museum Fodor’ in de boog boven de ingang.

Jan van Loon is bewindhebber van de West-Indische Compagnie en directeur van de Sociëteit van Suriname. Net als andere familieleden investeert hij zelf in plantages met tot slaaf gemaakte arbeiders in Suriname.

Leningen aan plantage-eigenaren leveren aantrekkelijke rendementen op. Kunnen de plantages hun schulden niet betalen, dan komen ze in handen van de investeerders.

Zo veranderen de Van Loons van investeerders in de slavernijeconomie in plantage-eigenaren.

Jan Maurits Quinkhard schildert Jan van Loon. Johann Friedrich August Tischbein maakt een portret van zijn vrouw Machteld van Loon. Op beide schilderijen staat het familiewapen met twee zwarte gezichten, zogenoemde moren.

Dit wapen bestaat al ruim voordat de Van Loons en andere Amsterdammers zich met de handel in tot slaaf gemaakte mensen bezighouden.

Na zijn dood wordt Jan van Loon nogmaals afgebeeld. Op ‘De familie van Jan van Loon’ van Adriaan de Lelie hangt zijn portret aan de muur.

Museum Van Loon vertelt de geschiedenis van de familie Van Loon, die het huis sinds 1884 bezit. Er hangen veel familieportretten en bezoekers zien hoe een welgestelde Amsterdamse familie leeft.

Het interieur bevat onder meer wandbekleding van Jurriaan Andriessen, meubels en servies.

Achter het huis ligt een formele grachtentuin. Het ontwerp is gebaseerd op een kaart uit 1679, toen Ferdinand Bol hier woonde.

Het koetshuis aan de Kerkstraat sluit de tuin af. Beneden is ruimte voor de paarden en boven woont de koetsier.

De bovenverdieping lijkt ramen aan de tuinzijde te hebben, maar die zijn geschilderd. Zo kan het personeel niet in de tuin kijken.

Keizersgracht 672 en 674 staan bekend als de Van Raey-huizen. In 1669 laat Jeremias van Raey architect Adriaen Dortsman hier twee gelijke grachtenpanden bouwen. Van Raey gaat zelf op nummer 674 wonen. Nummer 672 wordt verhuurd, eerst aan schilder Ferdinand Bol.

Jeremias van Raey is reder en koopman op de Oostzee. De beelden boven op de huizen verwijzen naar zijn handel: Ceres naar graan, Vulcanus naar ijzer, Mars naar wapens en Minerva naar wijsheid en krijgslist.

Kort na de bouw komt Van Raey waarschijnlijk in geldproblemen. Vijf jaar later is hij failliet. Hij weet nummer 674 te behouden, maar moet het buurhuis verkopen.

Jeremias van Raey is ook regent van het Walenweeshuis. Adriaen Backer schildert hem in 1671 op een regentenstuk. Helemaal rechts staat Paul Godin.

Backer en Godin geven Adriaen Dortsman in 1669 opdracht om het Walenweeshuis aan de Prinsengracht te bouwen.

Peter Wilhelm Janssen wordt zeer rijk met de handel in tabak. Hij financiert Jacob Nienhuys, die op Deli in Nederlands-Indië tabaksplantages begint.

De omstandigheden op die plantages zijn erbarmelijk. De plaatselijke arbeiders worden als slaven behandeld en velen overleven het niet.

Voor Janssen en Nienhuys is de oprichting van de Deli Maatschappij financieel een groot succes. De ‘tabakskoorts’ breekt uit. Door de hoge kwaliteit van de bladeren wordt het bedrijf snel bekend in binnen- en buitenland. Beide oprichters worden in korte tijd schatrijk.

Nienhuys besteedt zijn geld aan een opvallend huis aan de Herengracht. Janssen leeft veel soberder. Nadat hij zich in 1898 uit de Deli Maatschappij terugtrekt, schenkt hij een groot deel van zijn vermogen aan goede doelen.

In de Jordaan betaalt Janssen een school, verenigingsgebouw Ons Huis en een onderneming die arbeiderswoningen bouwt. In de Da Costastraat sticht hij het P.W. Janssenhofje voor arme ouderen. Dat hofje bestaat nog steeds.

Als bekend wordt dat hij goede doelen steunt, stromen de verzoeken binnen aan de Keizersgracht. Niet alleen Amsterdamse initiatieven krijgen geld. Ook projecten elders in Nederland en in Duitsland ontvangen steun van de tabaksmiljonair.

Ondanks zijn liefdadigheid hoort Janssen nooit bij de echte Amsterdamse elite. Families met oud geld kijken neer op ondernemers die rijk worden in Nederlands-Indië. Ze noemen hun geld ‘Indische fortuinen’ en de bezitters parvenu’s.

Herengracht 539 wordt in 1670 gebouwd voor burgemeester Nicolaas Pancras. Het grachtenpand staat op een dubbel perceel. Ook een koetshuis in de Reguliersdwarsstraat hoort erbij.

In de jaren zestig van de 20ste eeuw is het huis ernstig verwaarloosd. Bij de restauratie blijft alleen de voorgevel staan. Daarachter komt een betonnen skelet, aangevuld met bijzondere interieuronderdelen uit de 17de en 18de eeuw.

Daardoor ziet het interieur er nu weer redelijk oorspronkelijk uit. Op de eerste verdieping zijn plafondschilderingen te zien die tijdens de verbouwing achter een verlaagd plafond worden ontdekt.

In het MET in New York hangt een schoorsteenstuk uit dit huis. Al in 1716 verkopen de kinderen van Nicolaas Pancras ‘Apollo en Aurora’ van Gerard de Lairesse.

De figuren Apollo en Aurora zouden portretten van de kinderen van Nicolaas Pancras zijn. Uiteindelijk belandt het schilderij in New York.

Tsaar Peter de Grote woonde hier aan Herengracht 527 vier maanden. Op 6 december 1716 komt hij aan. Het is niet zijn eerste bezoek aan Nederland.

In 1697 verblijft hij hier al enkele maanden. Eerst woont hij in Zaandam, maar al snel verhuist hij naar een huis op de VOC-werf in Amsterdam. Bijna twintig jaar later keert hij terug.

Peter de Grote huurt het paleisachtige grachtenhuis ‘De vergulde Turkse Keyser’. Hij trekt er met een deel van zijn gezelschap in.

De tsaar wil zoveel mogelijk kennis en kunst verzamelen voor Rusland. Hij koopt de belangrijke, complete verzamelingen van Frederik Ruysch, Levinus Vincent en Albertus Seba en laat ze naar Rusland verschepen.

Daarmee legt hij de basis voor de Kunstkamera in Sint-Petersburg, het eerste Russische museum.

In januari 1717 wordt Peter ernstig ziek en moet hij enkele weken in bed blijven. Begin maart is hij genoeg hersteld om na twintig jaar de Zaanstreek weer te bezoeken. Ook maakt hij uitstapjes naar verschillende Nederlandse steden.

Op 10 april vertrekt de tsaar met zijn gezelschap naar Frankrijk. Na hun vertrek blijkt het stadspaleis helemaal uitgewoond.

Het Huis met de Kolommen is sinds 1927 de burgemeesterswoning. Daarvoor is het van de Nederlandsche Handel-Maatschappij, het machtigste bedrijf van het land.

Directeur Karel van Aalst schenkt het pand aan de gemeente, op voorwaarde dat men het als burgemeesterswoning gebruikt. Vanaf 1927 is Herengracht 502 steeds de ambtswoning van de Amsterdamse burgemeester.

Op de 1e etage zijn de officiële ontvangstruimtes, op de 2e de vergaderruimte, en de bovenverdiepingen zijn als privéwoning ingericht. Herengracht 502 bouwt men in 1671-1672; de tuin strekt zich helemaal uit tot de Keizersgracht.

Op de Keizersgracht 607 staat een groot koetshuis met stallen. Aan de Herengracht is het niet alleen een luxe woonhuis, maar ook een pakhuis: aan de straat liggen vier grote pakhuisdeuren.

Paul Godin is de eerste bewoner. Hij is bewindhebber van de West-Indische Compagnie en rechtstreeks betrokken bij het organiseren en financieren van de slavenhandel.

Eind 18e eeuw laat Andries Deutz het huis uitgebreid verbouwen. Uit die tijd stammen de representatieve zalen en kamers die het nu zo geschikt maken als burgemeestershuis.

Herengracht 504 tot en met 510 vormt een rij vergelijkbare halsgevels uit 1685-1688. De klauwstukken aan de zijkanten hebben allemaal andere versieringen.

Op nummer 504 klimmen honden met een wapenschild in hun bek. Nummer 506 heeft leeuwenpoten. Op nummer 508 staan twee hoornblazende tritons op dolfijnen en op nummer 510 twee tritons met een drietand, ook op dolfijnen.

De topgevel van Herengracht 506 was verdwenen. In 2002 wordt hij opnieuw gemaakt aan de hand van een afbeelding uit het grachtenboek van Caspar Philips.

Helemaal bovenaan komt een lindeboom, het logo van opdrachtgever de Linden Groep.

Het Huis met de Moortjes bouwt men rond 1680 voor Nicolaes van Waveren. Die laat waarschijnlijk ook de beelden van de twee zwarten, toen nog met witte kleding en tulband, in zijn gevel aanbrengen.

Het zijn niet zomaar gevelstenen, maar sculpturen van marmer en zwart albast. Waarom Nicolaes van Waveren de beelden laat plaatsen, is onbekend.

De beelden krijgen een extra betekenis als de schoonzoon van Van Waveren hier komt wonen. Hendrik van Hoorn is zakenman, suikerraffinadeur en actief in slavenkolonie Berbice.

Van 1710 tot 1720 is Hendrik directeur van de Sociëteit van Berbice, tegenwoordig in Guyana, het buurland van Suriname. De plantages in Berbice zijn berucht vanwege het moordende klimaat.

De tot slaaf gemaakten hebben het er extreem zwaar en sterven snel. In 1763, ruim na de tijd van Van Hoorn, leidt dat tot de grootste slavenopstand ooit.

In 1877 verwijdert men de twee hoofden uit de gevel. Bijna vijftig jaar later duiken de beelden weer op in een kelder, en in 1927 krijgen ze hun oude plek boven de deur terug; men ziet ze dan als herinnering aan Amsterdams glorieuze verleden.

De Franse schrijver Albert Camus laat de hoofdpersoon in zijn roman De val uit 1956 denken dat een trotse slavenhandelaar de hoofden in de gevel heeft geplaatst.

Dat de beelden naar de slavenhandel verwijzen, vindt ook de faculteit Godgeleerdheid van de Universiteit van Amsterdam, die in de jaren zeventig in het pand zit. De beelden mogen niet meer zichtbaar zijn, en men plaatst grijze kistjes over de hoofden.

Tegenwoordig zijn de zwarte hoofden aan Herengracht 514 weer gewoon te zien.

In 1687 laten Albert Geelvinck en zijn vrouw Sara Hinlopen hier een dubbel grachtenhuis bouwen. Het complex bestaat uit een stadspaleis aan de Herengracht, een koetshuis met inrit aan Keizersgracht 633 en daartussen een diepe, formele tuin.

Geelvinck is koopman, bestuurder van de WIC en directeur van de Sociëteit van Suriname. Hij is actief betrokken bij de handel in tot slaaf gemaakte mensen.

In de 18de en vroege 19de eeuw wordt het huis enkele keren aangepast aan de mode. De Rode Salon krijgt een rococostijl en de bibliotheek een neoklassieke inrichting.

Een Chinese Kamer heeft 18de-eeuws behang in chinoiseriestijl. De Blauwe Kamer, de oorspronkelijke eetzaal, bevat een empireschouw en behangselschilderingen met landschappen.

Van 1991 tot eind 2015 is het Geelvinck Hinlopenhuis een museum. De ingang zit in het voormalige koetshuis aan Keizersgracht 633.

In 2016 staan de twee grachtenhuizen samen te koop voor 15 miljoen euro.

Herengracht 520 is één van de grootste grachtenpanden van Amsterdam. Het huis dateert uit 1686 en krijgt in 1726 een grote verbouwing. Hier woont Jeronimus de Haze. Hij is zeer rijk, maar niet geliefd: hij staat bekend als rancuneus en hebzuchtig.

Het huis van Jeronimus de Haze is één van de doelwitten tijdens het aansprekersoproer in 1696. Met een list weet De Haze te voorkomen dat de menigte zijn huis leeghaalt.

Hij laat bedienden handenvol muntgeld op straat gooien. Mensen gaan graaien, bukken en vechten om geld; daarmee koopt Jeronimus de Haze letterlijk tijd.

In die tijd komt de schutterij, die 'het roofgierig grauw' verjaagt. De erfgenamen van Jeronimus de Haze laten het pand uitgebreid verbouwen in 1726.

Van binnen is het pand uitbundig versierd. Herengracht 520 heeft een prachtige monumentale gang, met een trappenhuis vol houtsnijwerk. De zalen hebben beschilderde behangsels, schoorsteenstukken en stucwerk. Jeronimus' dochter Anna wil met de verbouwingen laten zien dat zij de rijkste vrouw van de stad is.

Van 1719 tot 1741 zit hier de stadsapotheker Cornelis Schaaf. Waarschijnlijk voert hij een schaap als familiewapen. Daarom staat boven de deur een gevelsteen met dit dier.

Schaaf komt uit Duitsland en heet daar Schaf, het Duitse woord voor schaap.

In 1750 wordt de zaak verkocht en vestigt de ‘Hoogduitsche Apotheek’ zich hier. Die naam blijft tot het begin van de 19de eeuw bestaan. Daarna zitten er tot 1967 nog andere apotheken in het pand.

Binnen is een groot deel van het oorspronkelijke apothekersinterieur uit 1800 bewaard.

Het pand staat duidelijk op ‘De Prinsengracht in Amsterdam’, een schilderij van Isaac Ouwater uit 1782. Het is het grachtenhuis aan de linkerkant.

Waarschijnlijk maakt Ouwater het werk niet in opdracht van de apotheker. Toch hangt het een eeuw lang in de apotheek. Tegenwoordig bevindt het zich in Toledo in de Verenigde Staten.