wandeling: Gouden Bocht

De Gouden Bocht is het duurste en meest prestigieuze deel van de grachtengordel. Vanaf 1662 wordt de Herengracht, die eerst bij het Koningsplein eindigt, doorgetrokken naar de Amstel.

Op dit deel geeft de stad dubbele percelen uit. Zo kunnen de allerrijksten hier een stadspaleis bouwen. De huizen aan de oneven kant krijgen achteraan een koetshuis in de Reguliersdwarsstraat.

In de Gouden Bocht staan geen trap- en klokgevels. Die zijn populair in de eerste helft van de 17de eeuw, maar maken hier plaats voor strakke classicistische gevels.

Binnen pronken marmeren vestibules en bordessen. Jan van Logteren en Jacob de Wit maken rijk gestucte plafonds, vaak met plafondstukken van Gerard de Lairesse.

Schilderingen van Isaac de Moucheron bedekken de muren, aangevuld met beschilderd behang van Jurriaan Andriessen. De nieuwe bewoners willen hun rijkdom duidelijk laten zien.

Hier wonen de rijkste regenten, kooplieden en bestuurders van Amsterdam: schouten, burgemeesters en bewindhebbers van de VOC en WIC.

Onder hen zijn bankier George Clifford, kunstverzamelaar Gerrit Braamcamp en vooraanstaande families als De Graeff en Van Loon.

Op dit kleine deel van de grachtengordel ontstaat een hechte, besloten regentencultuur. Door onderlinge huwelijken, verdeelde bestuursfuncties en gezamenlijke investeringen beschermen de bewoners vooral hun eigen belangen.

De Gouden Bocht groeit zo uit tot hét centrum van macht en status in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Bijna alle grachtenpanden verfraaien en breiden nieuwe eigenaren in latere jaren uit; soms geven ze ze zelfs een nieuwe voorgevel. Bij Herengracht 475 gaat de nieuwe eigenaar Petronella de Neufville nog rigoureuzer te werk.

Ze laat het huis uit 1666 bijna helemaal slopen en maakt er één van de mooiste grachtenpanden van: Huis de Neufville, ook wel Het Huis aan de Bocht. Het huis is nog grotendeels in zijn barokke staat van toen.

Het stucwerk van Jan van Logteren is overweldigend. Verschillende kamers hebben plafondschilderingen, zoals de achterkamer die te zien is op het schilderij van Adriaen de Lelie 'de kunstkamer van Jan Gildemeester'.

Andere kamers zijn gedecoreerd door Isaac de Moucheron en Jurriaan Andriessen. Petronella de Neufville heeft het geld voor al deze pracht van haar vader, die in zijde en peper handelt.

Petronella breidt het vermogen flink uit door twee keer te trouwen met rijke koopmannen. Beiden overlijden vroeg en laten hun vermogen na aan Petronella.

Petronella laat op haar beurt het huis na aan haar zoon Jacob Pieter. Jacob Pieter en zijn vrouw Cornelia komen om het leven bij de schouwburgbrand in 1772.

Bij die brand komen 18 mensen om het leven, en verwoest men de schouwburg aan de Keizersgracht en de omliggende panden helemaal.

Adriaan en Willem van Loon komen hier in 1666 wonen. Ze zijn nog jong, pas 32 en 30 jaar oud, maar al steenrijk als zonen van Nicolaas van Loon.

Adriaan en Willem laten hier op Herengracht 497 en 499 twee identieke grachtenpanden bouwen. De broers zijn getrouwd met de gezusters Hunthum, Cornelia en Catharina; de zussen zijn ook nog eens nichten van de broers.

Als de echtparen Van Loon-Hunthum hier gaan wonen, staan er nog nauwelijks huizen op dit stuk Herengracht. De grond komt pas in 1664 te koop, en er is een groot tekort aan bouwvakkers.

Omdat de Van Loons over veel geld beschikken, kunnen zij eerder (en dus duurder) bouwen dan hun toekomstige buren. Herengracht 499 verbouwt men in de 18e eeuw, en daardoor heeft het een andere gevel, maar van binnen zijn beide huizen nog steeds grotendeels gelijk.

Adriaan en Willem loten wie waar komt te wonen; zo krijgt Willem 497 en Adriaan 499. Willem van Loon wordt bewindvoerder bij de VOC en burgemeester van Amsterdam.

Hij en Catharina Hunthum krijgen hier op nummer 497 zeven kinderen. Adriaan van Loon en Cornelia Hunthum gaan met hun drie kinderen op nummer 499 wonen.

Adriaan en Cornelia blijven hier de rest van hun leven; ze halen een 60-jarig huwelijk, maar hun drie kinderen maken dat niet mee: die overlijden allemaal vroeg. Herengracht 499 blijft twee en een halve eeuw in de familie Van Loon.

Andries de Graeff laat hier in 1670 een enorm stadspaleis bouwen. Het is één van de allerbreedste grachtenpanden en het enige met zeven ramen naast elkaar.

De Graeff maakt deel uit van de kleine groep die al decennia de Amsterdamse gemeentepolitiek in handen heeft. Samen met zijn broer Cornelis en de gebroeders Bicker verdelen ze de baantjes en de macht.

Bovenop het pand is het familiewapen van De Graeff te zien; oorspronkelijk staan daarnaast beelden van Neptunus en Mercurius.

De Graeff is steenrijk. Hij gebruikt zijn geld onder meer om de kunsten te ondersteunen. De dichter en toneelschrijver Joost van den Vondel is één van zijn beschermelingen.

Hij laat zichzelf en zijn familie schilderen door Rembrandt en andere schilders. En de beeldhouwer Artus Quellinus maakt van Andries de Graeff een marmeren buste.

Herengracht 436 is een dubbel grachtenpand, opgeleverd in 1672. Op de Keizersgracht krijgt het huis een koetshuis. Achter het huis staat een tuinhuis met daarop beelden van Diana en Apollo.

De plafonds zijn rijk versierd met stucwerk van Ignatius van Logteren; in het huis zitten ook beschilderingen van Jacob de Wit, maar die zijn verdwenen.

Men schildert Herengracht 436 al in het jaar dat men het bouwt, 1672. Op het schilderij 'De Gouden Bocht in de Herengracht vanuit het westen' van Gerrit Berckheyde is het het eerste huis rechts.

Het is nog herkenbaar, maar toch duidelijk veranderd in de loop der eeuwen. Al in 1710 komt er een barokke sierlijst, met siervazen en een alliantiewapen.

Op 'Gezicht op de Herengracht bij de Leidsestraat' van Hendrik Keun uit 1774 staat het huis weer prominent, nu als eerste huis aan de linkerkant. Keun kijkt precies de tegenovergestelde kant op van Berckheyde.

De sierlijst zit dan al op het huis; de buitenkant verbouwt men nog een keer. In 1895 komt er een bank in Herengracht 436 en 'moderniseert' men het gebouw.

Dat betekent het einde voor de dubbele ingang op de bel-etage, de zogenaamde dubbele stoep. Op de foto uit 1890 is de dubbele stoep nog aanwezig. In 2001 reconstrueert men de oorspronkelijke ingang.

Herengracht 440 is aan het begin van de 19de eeuw een soort museum. Het huis hangt vol met belangrijke Nederlandse en Vlaamse meesters. Creejans van Winter woont hier en erft een deel van de collectie van haar vader. Zelf breidt ze die uit met belangrijke aankopen.

Het verdelen van haar vaders verzameling is niet eenvoudig. Haar zus Annewies krijgt onder meer Rembrandts ‘Marten en Oopjen’. Vermeers ‘Het Straatje’ gaat naar Creejans.

Zelf koopt Creejans nog een Vermeer: ‘Het Melkmeisje’. Ook verzamelt ze Vlaamse kunst, waaronder ‘Noli me tangere’ van Peter Paul Rubens voor 4.950 gulden.

Uiteindelijk bezit ze 175 schilderijen, waarvan ze er honderd van haar vader erft.

De collectie Van Winter trekt bezoekers uit binnen- en buitenland. In 1814 komt de Russische tsaar Alexander het huis bekijken.

In de Hermitage in Sint-Petersburg hangen nog altijd twee kleine schilderijen van Jan ten Compe die Alexander bij dat bezoek cadeau krijgt.

In 1822 trouwt de 37-jarige Creejans met Hendrik Six. Haar familie vindt het hoog tijd dat ze trouwt en Hendrik trekt bij haar in.

Door het huwelijk verliest Creejans veel vrijheid. Als getrouwde vrouw is ze handelingsonbekwaam en mag ze geen schilderijen meer kopen.

Hendrik Six geldt als de grondlegger van de collectie Six, maar waarschijnlijk is Creejans de drijvende kracht. Zij heeft de kennis en de adviseurs voor grote aankopen.

In 1835 verhuizen Hendrik en Creejans naar Herengracht 517.

In 1669 koopt Joseph Deutz hier de twee duurste kavels van de Vierde Uitleg voor 16.400 gulden. Hij is schatrijk geworden met de handel in pek en teer. Sinds 1662 heeft hij samen met een compagnon het monopolie op de invoer uit Zweden.

Deutz koopt ook de twee percelen erachter, aan Keizersgracht 497-499. Daar komen een koetshuis, een stal en een pakhuis.

Aan de Herengracht laat hij een luxe stadspaleis bouwen. Philips Vingboons maakt het ontwerp. Opvallend is de volledig vierkante gevel.

Na de dood van Deutz wordt in 1685 een inventaris van de nalatenschap opgesteld. Het huis telt maar liefst 21 kamers, waaronder vier pronkkamers. Twee liggen aan de voorkant van de bel-etage en twee even grote zalen op de tweede verdieping.

Naar Frans voorbeeld heeft elke kamer één kleur. De muren van het ‘purpersalet’ zijn bijvoorbeeld bekleed met purper fluweel en zijden franjes.

In deze zaal hangen vijftien schilderijen van grote meesters als Rembrandt, Lievens en Jordaens. In de ‘Groene kamer’, de slaapkamer van Deutz, hangt een zelfportret van Rembrandt.

Er is ook een pruikenkamer met goudleren behang. Het 17de-eeuwse interieur overleeft de vele verbouwingen niet.

Jacques Goudstikker heeft hier vanaf 1927 de grootste kunsthandel van het land. Hij heeft een zeer uitgebreide verzameling schilderijen, waaronder Rembrandts en Vermeers. Vorsten en beroemdheden uit heel Europa kopen hier kunst.

Goudstikker is een vermogend man: behalve de kunsthandel aan de Herengracht bezit hij Kasteel Nijenrode bij Breukelen en buitenplaats Oostermeer bij Ouderkerk.

Als in 1940 de Duitsers Nederland binnenvallen, vlucht de Joodse Goudstikker met vrouw en kind per boot naar Engeland. Zijn kunst laat hij achter in Nederland.

Midden in de nacht gaat Goudstikker een luchtje scheppen. Hij valt door een open luik in een vrachtruim en is op slag dood. Zijn vrouw en kind slagen er uiteindelijk in om naar Amerika te vluchten.

De kunsthandel wordt een prooi voor de bezetter. In 1941 koopt topnazi Hermann Göring alle 1113 kunstwerken voor nog geen 2 miljoen gulden, een fractie van de werkelijke waarde.

Het grootste deel van de schilderijen transporteert men naar Duitsland, voor de oprichting van Görings privémuseum. Na de oorlog komen de schilderijen in bezit van de Nederlandse staat, en komen veel schilderijen in musea terecht.

De familie Goudstikker eist na de oorlog de schilderijen terug. Pas na een zeer langdurige juridische strijd komt er in 2006 een akkoord, en geeft men 200 schilderijen aan de erven van Goudstikker terug.

Een aantal belangrijke werken uit die collectie koopt de Nederlandse staat vervolgens weer, om ze voor de musea te behouden.

Hendrick Staets is koopman en makelaar. In 1683 laat hij zich trots portretteren voor zijn nét nieuwe dubbele grachtenhuis hier aan de Herengracht.

Die plek schildert Gerrit Berckheyde tien jaar eerder ook al. Op zijn 'Gezicht op de Gouden Bocht in de Herengracht' is Herengracht 460 nog onbebouwd: het is het gat in de bebouwing in het midden, het derde gat van links.

Hendrick Staets handelt vooral op Spanje; in Cádiz woont zijn zwager en compagnon, met wie hij zaken doet. Vanaf 1682 zijn hij en zijn zwager betrokken bij het 'Asiento de Negros', het recht om slaven te leveren.

De slaven brengt men eerst naar Curaçao en van daaruit naar Spaanse havens in Zuid-Amerika. Hendrick Staets is katholiek en gebruikt een deel van zijn vermogen voor de katholieke kerk in Amsterdam.

Zo koopt hij een schuilkerk in de Kalverstraat, en financiert hij vermoedelijk de verhoging en verfraaiing van de schuilkerk De Krijtberg aan het Singel.

Gerrit Braamcamp is ondernemer en kunstverzamelaar. Hij bezit een grote houthandel en een scheepstimmerwerf op de Kadijken. Na de dood van zijn tweede vrouw in 1642 begint hij kunst te verzamelen.

Zestien jaar later heeft Braamcamp een enorme collectie. Hij koopt huis Sweedenrijck aan de Herengracht en laat het verbouwen om zijn schilderijen te tonen en bezoekers te ontvangen.

Het Musaeum Braamcampianum bevat Hollandse meesters uit de 17de eeuw, maar ook veel 18de-eeuwse kunst en tientallen Italiaanse schilderijen.

In totaal bezit Braamcamp 318 schilderijen, 282 tekeningen, 240 prenten en 82 beelden. Er hangt werk van Leonardo da Vinci en Rembrandt.

Een van de Rembrandts is ‘Christus in de storm op het meer van Galilea’. Dit schilderij wordt in 1990 gestolen uit het Stewart Gardner Museum in Boston en is nog altijd vermist.

In 1771 voelt Braamcamp zijn einde naderen en besluit hij zijn hele verzameling te laten veilen. Dat moet gebeuren in ‘Het Wapen van Amsterdam’, een hotel met veilingzaal dat hij laat bouwen op de hoek van de Kloveniersburgwal en Rusland.

Braamcamp overlijdt enkele weken voor de veiling. Die gaat wel door in zijn eigen veilingzaal. De kijkdagen trekken 12.000 bezoekers.

De schilderijen, tekeningen en beelden brengen meer dan een kwart miljoen gulden op. De kunst uit het Musaeum Braamcampianum raakt verspreid over de hele wereld.

In 1703 koopt de familie Clifford Herengracht 472. Vanuit hier bouwt ze één van de machtigste bankiershuizen van Europa op.

De keizer van Oostenrijk, de koning van Polen, Russische handelaren en de Engelse overheid kloppen allemaal aan bij de Cliffords. Het gaat de familie goed.

In de winter woont ze hier aan de Herengracht en in de zomer op landgoed De Hartekamp in Heemstede.

In 1758 neemt de firma Clifford handelshuis Deutz over, nadat Willem Gideon Deutz is overleden. Deutz investeert op grote schaal in Suriname. Ook andere Amsterdamse handelaren steken in die jaren veel geld in de slavenplantages.

De plantageleningen leveren eerst veel geld op. Uiteindelijk blijken de Surinaamse slavenplantages veel minder winstgevend dan gedacht. Veel plantage-eigenaren kunnen hun leningen niet terugbetalen.

In 1772 gaat bankiershuis Clifford failliet. De ondergang sleept verschillende andere Amsterdamse financiers mee en veroorzaakt een financiële crisis. Een jaar later wordt Herengracht 472 verkocht.

Huis De Vicq wordt gebouwd voor de bejaarde arts François de Vicq. In 1665 koopt hij een dubbel perceel en laat hij er een breed huis met een voordeur in het midden bouwen.

Het ontwerp is bij de bouw al ouderwets. Daarom krijgt Huis De Vicq in 1730 een volledig nieuw uiterlijk. Beeldhouwer Ignatius van Logteren geeft de gevel een monumentale bekroning.

Zo ziet het huis er nog steeds uit. Ook het interieur wordt mooier gemaakt, met een monumentale trap, een marmeren vloer en wandbekleding.

De salon rechtsachter heeft een grote plafondschildering van Jacob de Wit. De allegorische voorstelling heeft als thema 'De Dageraad verdrijft de Nacht'.

In de salon linksachter hangen tegen het oude balkenplafond vijf grote schilderstukken in de stijl van Gerard de Lairesse. Centraal staat een afbeelding van 'Vadertje Tijd'.

Achter het huis ligt een grote tuin met één van de mooiste tuinhuizen van Amsterdam. Dit tuinpaviljoen heeft beelden van Mercurius, Diana en Apollo.