koetshuizen

Op de achttiende-eeuwse gevelsteen staat een koets zonder wielen, maar met twee glij-ijzers. De slede ontstaat wanneer de stad belasting op wielen gaat heffen.

Wielen beschadigen de straten en daarom moeten gebruikers betalen. Om de belasting te vermijden, vervoeren paarden vooral sledes met goederen door de stad.

Hier in de Wijdesteeg woont sleperbaas Pieter van Hoek. Hij laat de gevelsteen plaatsen.

De sleperbazen lopen naast de slede en gooien af en toe een vette lap voor de glij-ijzers: de smeerlap. Zo glijdt de slede soepel en stil over de straten met keien.

De slepers zijn verenigd in het Sleepersgilde, dat strenge regels heeft. Ze mogen niet op de slede staan of zitten en ook niet roken.

Op verschillende plekken in de stad staan stallen waar de paarden kunnen uitrusten. Het oude pand van Pieter van Hoek wordt in 1932 afgebroken, maar de gevelsteen blijft bewaard.

Beneden heeft het pand staldeuren, zodat de slede met paarden naar binnen kan.

In dit deel van de Keizersgracht zijn veel panden geen woonhuis, maar koetshuis voor de grachtenpanden aan de Gouden Bocht in de Herengracht. Op sommige plekken herken je dat nog aan de staldeuren.

Op Keizersgracht 635 laat Jeronimus de Haze de Georgio in 1684 stallen met pakzolders bouwen. Zelf woont hij direct hierachter, aan Herengracht 520.

De koets is een luxe vervoermiddel, maar de stad is niet ingericht op verkeer over de weg. Koetsen veroorzaken ongelukken en opstoppingen en rijden het wegdek regelmatig kapot.

Ook komt onder koetsiers veel drankmisbruik voor. In 1663 wordt het rijden met koetsen helemaal verboden.

Amsterdammers omzeilen het verbod met kleine rijtuigen met één paard of twee wielen, die officieel geen koets zijn. Later gebruiken ze ook de slede voor personenvervoer.

Deze moderne gevelsteen uit 1996 herinnert aan het koetshuis dat hier ooit staat. Het hoort bij het grachtenpand 'Huis De Star', ook bekend als 'Huis Van Bambeeck', aan Kloveniersburgwal 77.

De ster op de gevelsteen verwijst naar die naam. In de binnentuin staat ook een pakhuis.

Wie van het grachtenpand naar het koetshuis wil, moet door dat pakhuis. Tussen Groenburgwal 12 en Groenburgwal 2 ligt de Jan Krimpengang.

De opdracht om deze gang aan te leggen dateert uit 1630. Nu ligt hier een idyllisch hofje.

Veertig jaar nadat Jacob Cromhout om de hoek aan de Herengracht de Cromhouthuizen laat bouwen, koopt de familie hier in de Huidenstraat verschillende woonhuizen. Ze verbouwt die tot koetshuis.

In 1761 krijgt het pand zijn huidige vorm: een dubbel koetshuis met stal, een bovenwoning en een klokgevel.

Achter de dubbele staldeuren ligt de berging voor de koetsen. Daarachter staan de paarden. De voederbakken zitten tegen de achtergevel en worden via luiken in het plafond gevuld.

Op de eerste verdieping liggen de koetsierswoning en de hooiopslag. Huidenstraat 19 blijft tot 1803 een koetshuis.

Daarna valt het bezit van de familie Cromhout uiteen en verandert het koetshuis in een bedrijfspand.

Keizersgracht 743 is eigenlijk de achteruitgang van Herengracht 508. Stadssecretaris Dirck Schaep koopt dat grachtenhuis in 1670. Hij mag hier achter zijn huis geen koetshuis aan de Keizersgracht bouwen.

Voor een vooraanstaande regent is een koetshuis onmisbaar. Daarom bouwt Schaep er één in zijn tuin en koopt hij het huis aan de Keizersgracht.

Hij maakt daar openslaande deuren als uitgang voor het koetshuis. Dat kan de stad niet verbieden. De staldeuren zijn nog altijd te zien.

Bijna een eeuw later wordt het huidige grachtenpand gebouwd. Schaep profiteert maar kort van zijn achteruitgang.

In 1673 vertrekt hij als gezant naar Zweden. Daar krijgt hij een adellijke titel. Een medaille die daaraan herinnert, ligt nu in het Rijksmuseum.

Stadsbouwmeester Daniël Stalpaert ontwerpt de Kerkstraat in 1663. De extra straat tussen de Keizersgracht en Prinsengracht geeft grachtenhuizen ruimte voor een achteringang en koetshuis.

Tegenwoordig zie je in de Kerkstraat nog ongeveer 45 voormalige koetshuizen. Stalpaert heeft er zelf zelfs drie, ongeveer op de plek van nummer 189.

Aan de Keizersgracht bouwt hij een enorm woonhuis, zeven ramen breed en drie verdiepingen hoog. Na zijn dood laat de nieuwe eigenaar het afbreken omdat het veel te groot is.

In de Kerkstraat zitten niet alleen koetshuizen, maar ook rijtuigbouwers. Sommige bedrijven gaan later carrosserieën voor auto’s bouwen.

Aan de overkant, op nummer 174, zit de stoomwagenfabriek en hoefsmederij van C.E. Alandt. Veel bedrijven importeren belangrijke onderdelen van buitenlandse autofabrieken en zetten die in Amsterdam in elkaar.

Kerkstraat 61 is het koetshuis van het grachtenpand erachter, Keizersgracht 524. Waarschijnlijk is het het mooiste koetshuis van Amsterdam.

Op de begane grond staan de paarden en koetsen. Daarboven woont de koetsier en ligt de hooiopslag.

De woning heeft alleen ramen aan de Kerkstraat. Zo kan de koetsier niet in de tuin van de eigenaar kijken.

Het koetshuis is opvallend hoog. Ook de gevel aan de Kerkstraat is voor een koetshuis bijzonder mooi.

Het Koetshuis van Museum Van Loon is het enige koetshuis dat nog bij het oorspronkelijke grachtenpand hoort. Alle andere koetshuizen zijn verkocht en nu een aparte woning of garage.

Het koetshuis hoort bij Keizersgracht 672 en wordt kort na 1670 gebouwd, enkele jaren na het grachtenpand.

Een eeuw later verandert het ingrijpend in een groot koetshuis met een koetsierswoning erboven. In 1884 koopt de familie Van Loon het grachtenpand.

De familie heeft veel koetsen. Na nog een verbouwing is er ruimte voor twaalf paarden. Het koetshuis is een pronkstuk dat de familie graag aan gasten laat zien.

Daarom moet alles altijd schoon zijn, met vers zand op de vloer. Soms wordt het zand zelfs in de vorm van het familiewapen aangeharkt.

Ook koetsier, paarden en rijtuig moeten mooi bij elkaar passen. Alles heeft de familiekleuren, zodat iedereen een passerende koets meteen als die van de familie Van Loon herkent.

In 1710 wordt hier een koetshuis gebouwd voor een pand aan de Keizersgracht. Daarom laat de bewoner in 2000 deze gevelsteen plaatsen.

Hij ontwerpt en maakt de steen zelf. Zijn monogram HD, voor Hendrik Daansen, staat rechtsonder.