spreekwoorden op straat

De naam Hekelveld komt van het bewerken van vlas of hennep. Een hekel is een plankje met rijen omhoog stekende metalen spitsen. Het vlas gaat daaroverheen, zodat de bast splijt en de houtdeeltjes loslaten.

Over de hekel gehaald worden is geen pretje; vandaar de uitdrukking. Vroeger bestond ook het spreekwoord 'op een hekel zitten': dan zit je in een pijnlijke situatie. Aan het begin van de 17e eeuw staan hier nog twee huizen die met hun uithangbord aan dit handwerk herinneren: de drie groene hekels en de groene hekel. Op Nieuwezijds Voorburgwal 89 zit nog altijd een gevelsteen met de tekst DE GROENE HEKELS.

Het kinderliedje 'Jan Huygen in de ton' gaat waarschijnlijk over ontdekkingsreiziger Jan Huygen van Linschoten. In zijn verslagen schrijft hij over een ton die als baken in zee achterblijft. Ook is er sprake van een ton die achterblijft op Maelsoneiland in de Noordelijke IJszee. Dat gebeurt vermoedelijk tijdens één van de twee reizen die Jan Huygen samen met Willem Barentsz maakt. Waarom Jan Huygen in het liedje in de ton zit, is niet bekend.

Op de gevelsteen boven de hoofdingang staan de gereedschappen van de korenmeters: in het midden een grote korenzeef, daarvoor de strijker, of strekel.

De korenmeters vullen een schaalvormige mand van ongeveer 25 liter met graan en gaan er dan met hun strijkstok overheen om de mand precies af te vullen. Handige korenmeters zorgen dat er steeds wat graan achterblijft aan hun strijkstok of in de wan, de mand. Dat levert hun extra inkomsten op; hier komt de uitdrukking 'aan de strijkstok blijven hangen' vandaan.

Rechts op de gevelsteen staan twee korenmaten voor het bewaren van koren. Ook op andere plekken in de stad zitten gevelstenen met een vergelijkbaar thema: op Brouwersgracht 163 een korenmeter aan het werk, en op Rechtboomssloot 67 zit ooit een korenzeef, een steen die nu in de gevelstenenmuur in de Sint-Luciënsteeg hangt.

Om het Amsterdam van de 15e eeuw loopt een vijf meter hoge stadsmuur, die begint bij de Schreierstoren en via de Nieuwmarkt en de Kloveniersburgwal naar de westkant van de stad loopt. Ook hier op de Geldersekade loopt de muur.

De muur is verdwenen; hier en daar vind je er nog een spoor van. Zo is de stadskant van de Bantammerbrug het restant van een verdedigingstoren, de Heyman Ruysschen- of Sint Nicolaastoren. In de kade daar herken je nog een enkele oude steen.

De stadsmuur is van baksteen, met aan de binnenkant gemetselde bogen. Die zijn bedoeld voor de soldaten tijdens een belegering, maar in de praktijk dienen ze vooral als huisjes voor daklozen en als varkensstal.

De aanleg van de muur is een zware last voor de stad. Daarom moet iedereen bijdragen; dat is de oorsprong van de uitdrukking 'je steentje bijdragen'. Het is zelfs terug te zien in de straffen die de stad in die jaren uitdeelt: wie veroordeeld wordt, krijgt geen verbanning of geseling, maar betaalt zijn straf in bakstenen.

Zo ontloopt weduwe Truls, die de belastingontvanger uitscheldt, haar straf als ze 6000 stenen levert. En de opzichters van de vismarkt die zich laten omkopen, moeten 5000 stenen leveren.

In 1508 is de muur af, net op tijd: het voorjaar erna zet hertog Karel van Gelre de aanval op Amsterdam in. Na een paar schermutselingen op de dijk voor de muur druipt hij alweer af. De stadsmuur bewijst meteen zijn nut.

Een geraamte, een lijk in vergaande staat van ontbinding en nog een extra doodskop, met daaronder de woorden 'Hoop op een beter leven' in het Latijn. Hendrick de Keyser maakt deze macabere toegangspoort van de Sint-Olofskapel aan de Zeedijk in 1620.

De poort is oorspronkelijk voor het kerkhof van de Westerkerk, maar verhuist in 1655 naar de Sint-Olofskapel. Die kapel is behalve een kerk ook een begraafplaats, waar veel Amsterdammers hun laatste rustplaats krijgen. In de kapel liggen zo'n 300 graven die vijf kisten diep de grond in gaan. De graven ruimt de kapel door de eeuwen heen regelmatig, om plek te bieden aan nieuwe overledenen. Rijkere mensen hebben een familiegraf in de kapel.

Tegen flinke betaling kun je zelfs tijdens de zondagse kerkdienst begraven worden. Er zijn gevallen bekend van kerkgangers die flauwvallen door de stank bij het openen van een familiegraf. Hier komt de uitdrukking 'rijke stinkerds' vandaan. De 1500 doden liggen dicht op elkaar op 500 vierkante meter, en dat maakt een kerkdienst in de kapel er niet prettiger op.

In 1735 koopt spekkoper Christoffel Lotman hier een huis. Hij sloopt het bestaande pand en bouwt zijn spekwinkel. De gevelsteen met het pronte varken met zijn krulstaartje en de tekst T BEEMSTER VARKEN hangt hij op als reclame voor zijn bedrijf, want spek uit de Beemster heeft een goede naam.

Spek geldt als iets heel waardevols. Wie welgesteld is, kan zich spek veroorloven, maar voor veel armen is spek eten echt een bijzonderheid. De handel in spek is bovendien zeer lucratief, en zo wordt 'spekkoper' een synoniem voor winstgevende handel en voorspoed.

Op de gevelsteen staan een krakeling en drie beschuiten. De steen komt uit 1564 en keert hier terug na de herbouw van het pand in 1932. De krakeling is het gildeteken van de bakkers, en misschien verwijzen de beschuiten naar een beschuitbakker.

De krakeling komt in de 16e en 17e eeuw op tafel bij begrafenissen. Dat gebruik gaat terug op de Germanen. De vorm van een acht staat voor oneindigheid, het eeuwige leven, en verwijst naar de heilige drie-eenheid van Vader, Zoon en Heilige Geest. Bij sommige uitvaarten komen hele grote krakelingen uit de oven, van wel 35 centimeter!

De kwetsbaarheid van krakelingen leent zich ook voor een spelletje. Ieder steekt een vinger in het oog van de krakeling en trekt voorzichtig; wie het langste eind heeft als de krakeling breekt, wint. Hier komt de uitdrukking 'aan het langste eind trekken' vandaan.

In het huis van Aagje Jans in de Zoutsteeg komt, midden in de winter van 1535, een groep van zeven mannen en vijf vrouwen bijeen. Onder leiding van een profeet, Hendrik Hendriksz, raakt de groep in vervoering. Hendriksz beweert met God te hebben gesproken en zegt: 'Ik heb gheweest in den hemel ende in der helle.'

Na een goddelijk teken — een kind gooit zijn sloffen in het vuur — werpen de aanwezigen hun kleding af en verbranden die. Door hun aardse spullen te verbranden, denken ze hun banden met dit aardse bestaan te verbreken. Ze voelen zich wedergeboren, als Adam en Eva in het paradijs, terug in de situatie van voor de Zondeval.

De naakte wederdopers rennen de straat op en roepen: 'Wee wee, de wrake Gods komt', in de verwachting dat Gods koninkrijk op aarde nabij is. Daar pakt de schout ze op en neemt ze gevangen. Ook in de gevangenis weigeren ze zich te kleden, want de waarheid is in hun ogen naakt. Zo volharden ze in hun geloof dat zij uitverkoren zijn.

Alle twaalf worden onthoofd, en het lichaam van Aagje Jans hangt in de deur van haar woning hier in de Zoutsteeg. De uitdrukking 'de naakte waarheid' verwijst naar deze wederdopers.

Naatje van de Dam', een standbeeld ter herinnering aan de Tiendaagse Veldtocht tegen de Belgen, is het eerste nationale Nederlandse monument. In de 19e eeuw komt het nationalisme op, en ook al is de veldtocht tegen de Belgen verloren, toch moet er een monument komen.

Officieel heet het beeld 'Monument ter herinnering aan den Hollandse Volkswil 1830-1831', en pas 25 jaar na de Belgische Opstand verrijst het. Al snel heet het beeld Naatje; die bijnaam dankt het waarschijnlijk aan het opschrift op de sokkel. De I van het woord NATIE leest als een J, en Natje verbastert tot Naatje.

Op 29 augustus 1856 onthult koning Willem III het beeld — nog feestelijk en groots, maar al gauw toont het zijn gebreken. Het standbeeld blijkt nogal fragiel: bij de eerste strenge winter vriest de neus eraf. Door een renovatie mist het beeld een tijd zijn hoofd, en later breekt ook nog een arm af.

'Het lijkt wel Naatje' en 'Het is Naatje' worden uitdrukkingen voor iets dat helemaal nergens op lijkt. In 1914 komt er een eind aan Naatjes lijden: het beeld moet plaatsmaken voor nieuwe tramrails over de Dam. Het gaat uit elkaar en de stad slaat het op om het elders te herplaatsen. Daar komt het niet meer van.

Amsterdam blijft lang een Spaansgezinde, katholieke stad. Terwijl bijna heel Holland in 1578 al de kant van de opstandelingen kiest, blijft in Amsterdam een streng katholiek stadsbestuur aan de macht.

De stad raakt steeds meer geïsoleerd. De Watergeuzen sluiten de handelsroutes af, en rond de stad trekken gewapende aanhangers van Willem van Oranje. In 1577 proberen de Geuzen de stad in te nemen, maar de inval mislukt.

In februari 1578 sluiten de opstandelingen en het gemeentebestuur een overeenkomst: de satisfactie van Amsterdam. Calvinisten krijgen veel meer rechten, maar dat is de opstandelingen niet genoeg. Op 26 mei 1578 grijpen ze de macht en bezetten ze het stadhuis.

27 vooraanstaande katholieken zet de stad hier aan het Damrak (nog ongedempt) in een boot, en voorbij de banpaal op de Diemerzeedijk aan land. Hier komt de uitdrukking 'aan de dijk zetten' vandaan. De 27 mogen gaan en staan waar ze willen, zolang ze maar buiten Amsterdam blijven.

De machtsovername verloopt eigenlijk erg soepel: nergens verzet. De verdreven katholieken rekenen er niet op dat ze 'slechts' verbannen worden; ze zijn ervan overtuigd dat ze de alteratie niet overleven. De katholieke burgemeester Buyck weigert zelfs de kleren die zijn vrouw hem komt brengen, want dat vindt hij zonde.

Als de katholieke regenten de stad uit zijn, is het gehate Minderbroedersklooster aan de beurt; die monniken doen volop mee aan de inquisitie. De opstandelingen plunderen het klooster en jagen de kloosterlingen de stad uit. Een paar dagen later treedt het nieuwe calvinistische stadsbestuur aan. Amsterdam gaat op 26 mei 1578 over naar de Prins van Oranje en de opstandelingen.

Voor lichtere vergrijpen kun je 'aan de kaak gesteld worden'. De veroordeelde staat dan op een als schandalig ervaren manier tentoon aan het publiek. Net als bij executies staat er een podium aan het balkon van het Stadhuis, en daarop komt de veroordeelde te staan. Zo'n podium heet een kaak.

Op 1 juli 1805 overkomt het de bigamist Jan Hendrik Richter. Hij loopt bij zijn eerste vrouw weg en trouwt opnieuw, zonder van haar te scheiden. Daarom staat hij een kwartier lang tentoon met het bord 'twee-wijver' omgehangen. Tekenaar Christiaan Andriessen is één van de mensen die hem komen bekijken. Van de bigamist ontbreekt daarna elk spoor; de stad verbant hem uit Amsterdam.

In deze trapgevel zit een gevelsteen uit 1634. Op de steen staat een wan: een platte, uit wilgentenen gevlochten mand waarmee de boer graankorrels en kaf omhooggooit. De wind blaast het kaf weg en het koren valt terug in de wan. Hier ligt de oorsprong van het spreekwoord 'het kaf van het koren scheiden'.

De structuur van de gevlochten wilgentenen is erg nauwkeurig weergegeven; er komen zelfs specialisten in het mandenmaken naar Amsterdam om het patroon te bestuderen.

Met het woord 'verghulde' onderstreept de winkelier de kwaliteit van zijn manden. In het centrum van Utrecht zit een vrijwel identieke gevelsteen met dezelfde naam.

Willem Bartjens opent hier in de Pijlsteeg in 1591 een particuliere school. Hij geeft zijn leerlingen les in vreemde talen, en vooral in rekenen en boekhouden.

Door de opkomst van de handel wordt goed onderwijs steeds belangrijker. Op de gewone scholen draait het om religie, Latijn en zingen, maar daar hebben de kooplui weinig aan. Zo ontstaan er particuliere scholen, de zogenaamde bijscholen.

In 1604 brengt de 35-jarige Bartjens een boek uit waarin hij, op basis van zijn ervaring in het rekenonderwijs, zijn eigen methodes beschrijft: 'De Cijfferinghe'. Met voorbeelden uit de praktijk geeft hij scholieren inzicht in rekenen. Het werk wordt zó populair dat het een begrip is in de Lage Landen.

'De Cijfferinghe' wordt zo bekend dat de uitdrukking 'volgens Bartjens' ontstaat; dat betekent zoiets als: als je logisch doorrekent. Het boekje beleeft talloze herdrukken en aanvullingen. Ruim twee eeuwen lang leren Nederlandse kinderen ermee rekenen. De laatste druk verschijnt in 1839.

Dit deel van de Oudezijds Voorburgwal staat bekend als de Bierkade. Sinds Amsterdam het biertol heeft, is de import en doorverkoop van bier een heel belangrijke inkomstenbron. Het meeste bier komt uit Duitsland.

De biervaten komen hier van boord; dit stuk van de Oudezijds Voorburgwal heet dan ook de Bierkade. Hier wonen arbeiders die de hele dag met vaten sjouwen en daardoor razend sterk zijn. Een standaard biervat weegt 155 kilo.

De bewoners van de Bierkade staan bekend als echte vechtersbazen. Wie het tegen hen moet opnemen, heeft een groot probleem. Kortom: als je moet vechten tegen de bierkaai, voer je een strijd die je niet kunt winnen. En daar komt de uitdrukking dus vandaan.

Regelmatig gaan jongeren uit verschillende Amsterdamse buurten met elkaar op de vuist; vooral de rivaliteit tussen de Oude en de Nieuwe Zijde is groot. Met Sint-Jacob (25 juni) is er elk jaar een groot gevecht op de Nieuwebrug: het hoopvechten. Het stadsbestuur is er niet blij mee, maar kan er weinig tegen doen. Pas tegen het einde van de 18e eeuw komt er een einde aan.

De naam van deze gevelsteen valt zo uit te leggen: stucken zijn vaten, en laag is rij. In modern Nederlands staat er dus een 'rij brandewijnvaten'.

Stuck komt ook terug in de uitdrukking 'een stuk in de kraag hebben'. Kraag betekent ook keel, dus eigenlijk betekent de uitdrukking: veel alcohol in je keel hebben.

Laag kan hier ook verwijzen naar de achternaam van de eigenaren. Verschillende generaties van de familie Van der Laagh wonen hier. Eén van hen, Herman Swijnevoet van der Laagh, is in de 17e eeuw 'wijnverlater', handelaar in wijn.