wandeling: rondom de Spuistraat

Schuilkerk 't Stadhuys van Hoorn begint in 1621, wanneer pater Henricus van der Merwe voor het eerst een mis in zijn huis aan de Spuistraat houdt.

Het huis staat op naam van een particulier. Zo blijft verborgen dat Dominicanen hier naar de kerk gaan. De trotse orde veroorzaakt met luid gezang en muziek regelmatig problemen.

De kerkdiensten zijn op de eerste verdieping en de paters wonen beneden. Boven komen bezoekers in een lange ruimte met galerijen langs de muren.

Aan de wand valt Van Honthorsts schilderij 'De bespotting van Christus' op. Het altaar is uitbundig verguld.

In de negentiende eeuw krijgen katholieken vrijheid van godsdienst. Veel schuilkerken veranderen dan in gewone kerken.

't Stadhuys van Hoorn wordt gesloopt en Pierre Cuypers ontwerpt een nieuwe kerk. De nieuwbouw wordt gewijd aan de Heilige Dominicus en krijgt die naam.

Cuypers wil de Dominicanenkerk de hoogste toren van Amsterdam geven. Die komt er niet, omdat de parochie de huizen aan de overkant van de Korte Korsjespoortsteeg niet kan kopen.

In de steeg blijft alleen een stompje staan.

Wanneer de voorganger van dit huis wordt gebouwd, is het Singel nog de stadsgracht en staat er een stadsmuur. Het huis kijkt daarom niet naar de muur, maar naar de Lijnbaanssteeg.

Bij de bouw van het huidige pand in 1652 blijft dat zo. Bouwer Nicolaes Swaen vereeuwigt zijn achternaam in de gevelsteen aan de voorkant in de Lijnbaanssteeg.

Het huis dient als veerhuis. Hier aan het Singel vertrekken internationale veerboten. Dit deel van het Singel heet ook de Londense Kaai of de Rouaanse Kaai.

Aan de Nieuwezijds Voorburgwal en in de omliggende stegen zitten in de zeventiende eeuw veel drukkerijen. Daarom vestigen zich hier in de negentiende eeuw ook krantenuitgevers die nog geen eigen drukpers kunnen betalen.

'Het Algemeen Handelsblad' komt in 1831 en laat in 1903 het gebouw op de hoek met de Paleisstraat bouwen.

Later volgen 'De Amsterdammer', 'Het Nieuws van de Dag', 'De Telegraaf', 'De Tijd', 'De Nieuwe Dag', 'De Standaard' en 'De Volkskrant'.

Voor 'De Telegraaf' wordt in 1928 het gebouw op nummer 228 gebouwd. Het socialistische 'Het Volk' bouwt aan het begin van de straat, op het Hekelveld, de 'Rode Burcht'.

Na de bevrijding in 1945 krijgen verzetskranten 'Het Parool' en 'Trouw' het gebouw en de persen van 'De Telegraaf'.

Door haar pro-Duitse houding tijdens de bezetting mag 'De Telegraaf' vier jaar niet verschijnen. Ook het communistische 'De Waarheid' en 'Trouw' zitten enige tijd aan de Nieuwezijds Voorburgwal.

Tussen 1967 en 1976 verlaten de kranten de straat. Ze vertrekken één voor één naar de randen van de stad.

Het Singel is tot 1585 de buitengracht van Amsterdam. Aan de binnenkant staat een muur met op vaste afstanden halfronde torens.

De Jan Roodenpoortstoren is zo’n toren. Hier zit ook een kleine doorgang naar een smalle houten brug. Toren, poort en brug danken hun naam aan Jan Roode, die hier een lijnbaan heeft.

Na de stadsuitbreiding blijven de toren en poort staan, hoewel ze niet meer nodig zijn voor de verdediging. Hendrick de Keyser zet een sierlijke spits op de zware vestingtoren.

De klok vertelt dit deel van de stad hoe laat het is. Eerst heeft de klok maar één wijzer, die alleen het uur aangeeft.

In 1648 maakt de smalle brug plaats voor een 42 meter brede stenen sluis, met brede doorgangen aan beide kanten van de toren. Het wordt de breedste brug die Amsterdam ooit heeft.

Het is hier altijd druk, omdat beurtschepen naar Brussel, Antwerpen, Mechelen, Leuven en Gent vlakbij hun ligplaats hebben. Wagens en sleden veroorzaken aanrijdingen en opstoppingen.

Daarom moet verkeer uit de Torensteeg langs de zuidkant van de brug rijden. Verkeer uit de Oude Leliestraat gaat langs de noordkant: eenrichtingsverkeer in de zeventiende eeuw.

Na verloop van tijd gaat de torenspits scheef staan. Volgens een tekening van Simon Fokke gebeurt dat na de aardbeving van Verviers in 1692, de zwaarste ooit in België.

De stad heeft geen geld voor herstel en besluit in 1829 de wankele toren te slopen. In de twintigste eeuw mislukken verschillende pogingen om hem te herbouwen.

Lichtere stenen in het straatoppervlak geven nu aan waar de toren precies stond.

Op achttien juni 1592 koopt weduwe Weyntgen Elberts hier een huis met een loods. Daar begint ze brouwerij De Hooiberg.

Haar dochter Giert neemt de zaak over en maakt er een goedlopende brouwerij van. In 1627 breidt ze uit met het buurhuis 'Huis te Cleeff'.

Eeuwenlang gaat de brouwerij van eigenaar naar eigenaar. Ze breidt verder uit met panden aan de Spuistraat en Nieuwezijds Voorburgwal.

In 1864 neemt Gerard Adriaan Heineken de brouwerij over. Hij weet al dat het bedrijf hier geen toekomst heeft.

De gemeente wil de Nieuwezijds Voorburgwal dempen, waardoor aan- en afvoer moeilijk worden. Drie jaar later verhuist Heineken naar de Stadhouderskade, waar het bedrijf uitgroeit tot een wereldconcern.

In de oude brouwerij komen bierhuis en bottelarij Die Port van Cleve.

Magna Plaza wordt in 1899 gebouwd als hoofdpostkantoor. Ook daarvoor staat hier al het belangrijkste postkantoor van Amsterdam: het Generaal Postcomptoir, de eerste centrale postdienst van de stad.

Vóór 1750 regelen verschillende postmeesters de post. Er zijn onder anderen een binnenlandse, Antwerpse en Londense postmeester.

Het is een zeer winstgevend baantje. De elite verdeelt de functies onderling, houdt de inkomsten zelf en laat slecht betaalde ondergeschikten het werk doen.

In de eerste helft van de achttiende eeuw loopt het systeem uit de hand. Zelfs kleine kinderen worden tot postmeester benoemd.

In 1748 komen inwoners in verzet. Ze betalen steeds meer voor diensten zoals de post, terwijl de elite het geld opstrijkt.

De Doelistenopstand maakt een einde aan de ergste benoemingen. De staat gaat zich met de post bemoeien en richt het centrale Generaal Postcomptoir op.

In 1854 wordt dit gebouw gesloopt voor een nieuw postkantoor. Dat moet in 1897 alweer verdwijnen omdat het de nieuwe Raadhuisstraat in de weg staat.

In 1899 opent het hoofdpostkantoor dat we nu kennen als Magna Plaza. De uitbundige stijl heet ook wel postkantorengotiek.

Rijksbouwmeester Cornelis Peters ontwerpt het gebouw. Hij bouwt meer dan honderd verschillende postkantoren in Nederland, allemaal enigszins in dezelfde stijl. Nergens is die zo uitbundig als hier.

Nicolaes Pickenoy schildert de schutters van wijk IV waarschijnlijk hier, voor brouwerij De Swaen. Links in de verte staat de Jan Roodenpoortstoren, de klokkentoren van wijk IV.

Het schilderij is één van de schuttersstukken voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. Het hangt daar naast 'De Nachtwacht'.

Anders dan Rembrandt portretteert Pickenoy de schutters goed herkenbaar. Ze betalen allemaal zestig gulden om op het schilderij te staan.

Halverwege de achttiende eeuw verhuist 'Officieren en schutters van wijk IV onder kapitein Jan Claesz van Vlooswijck en luitenant Gerrit Hudde', net als 'De Nachtwacht', naar het Stadhuis aan de Dam.

Sinds 1925 hangt het werk in het Rijksmuseum, naast 'De Nachtwacht' in de Eregalerij.

De Lutherse Kerk is in Amsterdam oorspronkelijk een immigrantenkerk. Veel leden komen uit Duitsland, Denemarken en Zweden.

In 1520 vindt mogelijk de eerste lutherse kerkdienst in Amsterdam plaats, gehouden door Hamburgse handelaren. De katholieke Spanjaarden verbieden deze ketterse diensten al snel.

Ook na de Alteratie, de overgang van Amsterdam naar het protestantisme, duurt het lang voordat lutheranen hun geloof openlijk mogen belijden.

In 1633 komt de Oude Lutherse Kerk aan het Spui. Die wordt snel te klein. Daarom opent in 1671 deze Lutherse Koepelkerk.

Je herkent haar aan de zwaan, het lutherse symbool boven op het dak. Het gereformeerde kerkbestuur stelt als voorwaarde dat het gebouw niet te veel op een gewone protestantse kerk lijkt.

Een kerktoren is dus uitgesloten. De lutheranen verlaten de kerk in 1935. Daarna dient ze voor allerlei doelen, van concertzaal tot tentenshow.

Tegenwoordig is het de congresruimte van het Sonesta Hotel aan de overkant van het Kattengat.

Het Kattengat is oorspronkelijk een braak: een meertje dat na een doorbraak van de Nieuwendijk achterblijft.

Het meertje wordt grotendeels gedempt tot een smal grachtje, waar waarschijnlijk de naam vandaan komt. Het bestaat uit het huidige Kattengat en twee verbindingen met het Singel.

De ene loopt via de huidige Koggestraat en de andere via de Teerketelsteeg. Die laatste verbinding wordt begin zeventiende eeuw gedempt.

Om ruimte te winnen, bouwen eigenaren veel pakhuizen tot aan de gracht. Zo kunnen ze ook makkelijker vanaf het water laden en lossen.

In de tweede helft van de negentiende eeuw worden de Koggestraat en het Kattengat drooggelegd. In 1936 krijgt het Kattengat zijn huidige bredere vorm.

Aan de noordkant wordt een hele rij huizen gesloopt. Daardoor wordt de ingang aan de Spuistraat veel ruimer.

Deze twee kleine en ondiepe huisjes, De Gouden Spiegel en De Silveren Spiegel, worden in 1614 gebouwd voor zeepzieder Laurens Jansz Spiegel.

Achter de huisjes, in de Koggestraat, heeft hij een zeepziederij. Gevelstenen met een hand, het symbool van de zeepziederij, herinneren daar nog aan.

Spiegel bouwt de huisjes als belegging voor de verhuur. In de geveltoppen vereeuwigt hij zijn naam met gebeeldhouwde spiegels.

De huizen hebben een houtskelet, zoals begin zeventiende eeuw gebruikelijk is. De bakstenen zijn daar als het ware tegenaan gemetseld.

De huisjes worden in de jaren 30 voor het eerst gerestaureerd en in de jaren 50 opnieuw.

In 2016 blijkt dat de gevels nog altijd wijken. Daarom worden de panden nog een keer gerestaureerd.

Wanneer de Nieuwezijds Voor- en Achterburgwal nog open grachten zijn, ligt dit hoekje ingesloten door water en is het moeilijk bereikbaar.

Alleen aan de Nieuwezijds Voorburgwal ligt een kade. Die loopt ook nog dood: het Eind van de Wereld. Beide grachten worden eind negentiende eeuw gedempt.

Begin negentiende eeuw komt hier Peters Kapokfabriek, waar matrassen worden gemaakt. In de fabriek breekt meerdere keren brand uit. Daarbij komen twee medewerksters om het leven.

Buurtbewoners protesteren bij de gemeente en uiteindelijk verhuist de fabriek naar de Kostverlorenvaart.

De naam Eind van de Wereld hoort nu bij het buurpand op Nieuwezijds Voorburgwal 4.

Tot 1884 stroomt hier water. De Nieuwezijds Voorburgwal is oorspronkelijk een riviertje dat vanuit het achterland naar het IJ loopt.

Wanneer Amsterdam rond 1385 uitbreidt, legt de stad nieuwe wallen aan: de voorburgwal en later de achterburgwal. Het riviertje verandert in een kanaal.

De Nieuwezijds Voorburgwal is druk, met pakhuizen, brouwerijen en markten. Ook leggen hier de beurtschippers naar Zuid-Holland aan.

Op verschillende plekken liggen bruggen, zoals tussen de Nieuwezijds Kolk en de Korte Kolksteeg. Onder deze brug zit een openbaar toilet.

In 1884 wordt de Nieuwezijds Voorburgwal gedempt. Dat besluit is ook toen omstreden. De schilderachtige gracht is afwisselend en op elke plek anders van breedte.

Tegenstanders proberen de gemeenteraad op andere gedachten te brengen. Ze vrezen niet alleen voor het stadsschoon, maar wijzen ook op het belang van vervoer over water voor de handel.

Ook maken ze zich zorgen over de brandveiligheid: waar moet de brandweer straks water halen? Vooral liefhebbers van de historische binnenstad blijven de raad bestoken met argumenten.

Na lange debatten besluit de raad de gracht toch te dempen. Eind 1884 beginnen de werkzaamheden. Verschillende kunstenaars leggen de Nieuwezijds Voorburgwal vlak daarvoor nog vast.

Spiegel, Schaep en veel Bickers: in dit pand wonen veel Amsterdamse burgemeesters. De burgemeestersfamilies trouwen onderling, zodat de macht eeuwenlang in hun kleine kring blijft.

Ook dit huis blijft eeuwenlang familiebezit. Rond 1725 laat Hendrick Bicker het pand herbouwen. Wat je nu ziet, dateert uit dat jaar.

Bicker voegt de huizen op nummer 282 en 284 achter één gevel samen. Ignatius van Logteren versiert het pand binnen en buiten met beeldhouwwerk, stucwerk en houtsnijwerk.

Jacob de Wit maakt de plafondschildering 'Aurora'. Het werk gaat verloren, maar de ontwerptekening bestaat nog.

Hier op de pas gedempte Spuistraat vertrekt kort na 1900 de tram naar Haarlem en al snel ook naar Zandvoort.

Elke twintig minuten vertrekt een tram die binnen een uur in Haarlem is. Elke veertig minuten rijdt de tram door naar zee. Zo maakt de tram Zandvoort tot de badplaats van Amsterdam.

De tram eindigt hier omdat de gedempte Nieuwezijds Achterburgwal genoeg ruimte biedt voor een wisselspoor waarop de tram kan keren.

Speciaal voor de tram wordt in West de Wiegbrug aangelegd. Door de nog lege polder komt een spoordijk, nu de Admiraal de Ruijterweg.

De tram wordt een groot succes. De verkoop van grond langs de route levert veel geld op. Amsterdammers kunnen buiten wonen en houden een goede verbinding met de stad.

In 1957 rijdt de tram voor het laatst. Duizenden mensen in Haarlem en Amsterdam zwaaien de laatste tram uit, die met rouwkransen is versierd.