wandeling: rondom de Kalverstraat

Loterijen zijn populair in de zeventiende en achttiende eeuw. Eerst organiseren instellingen ze voor een goed doel, zoals het Dolhuys of de Oude Kerk.

Vanaf 1726 bestaat de Staatsloterij. Speciale loterijkantoren verkopen de loten. Bekende Amsterdamse kantoren zitten op de Dam en hier, aan Kalverstraat 10.

Isaac Ouwater schildert de drukte wanneer op 25 oktober 1779 een nieuwe serie loten in de verkoop gaat.

Een groep mannen vecht om binnen te komen, tot verbazing van voorbijgangers. Gasten van de herbergen aan beide kanten kijken geamuseerd toe.

Eigenaar Jan de Groot geeft opdracht voor het schilderij. Ook bij andere loterijkantoren is de toeloop soms enorm zodra nieuwe loten worden verkocht.

Boven de ingang van Kalverstraat 10 zie je een portret van Hugo de Groot, ook bekend als Hugo Grotius. De boekhandel heet 'In Hugo de Groot'.

Oorspronkelijk hangt boven de ingang een houten medaillon met zijn portret. Dat ligt nu in het Rijksmuseum.

Kalverstraat 13 is begin zestiende eeuw het culturele centrum van Amsterdam. Hier woont Pompeius Occo in zijn stadspaleis, Het Paradijs, een ontmoetingsplaats voor intellectuelen en kunstenaars.

Occo vertegenwoordigt de schatrijke handelsfamilie Fugger uit Augsburg, de bankiers van Europa. Vanuit Amsterdam verstrekt hij leningen aan Margaretha van Oostenrijk.

Hij richt zich vooral op Scandinavië en regelt de geldzaken van de Deense koning Christiaan II.

Pompeius Occo en zijn vrouw Gerbrich Claes steunen kunstenaars. In Het Paradijs bouwen ze een bibliotheek op met 2.000 zeldzame boeken. Daarvan blijven maar vier boeken bewaard.

Occo is beschermheer van schilder Jacob Cornelisz. van Oostsanen, die verderop in de Kalverstraat woont. Hij koopt verschillende schilderijen en bemiddelt bij opdrachten.

Op 22 november 1537 overlijdt Pompeius Occo in Amsterdam. In zijn testament schenkt hij geld aan katholieke gasthuizen, kerken, kloosters en kapellen.

Zijn zoon Sybrand wordt meerdere keren burgemeester van Amsterdam. Dochter Ballichje trouwt met Joost Buyck, de laatste katholieke burgemeester voordat de protestanten in 1578 de macht overnemen.

Rond 1650 wordt in de tuin van de rijke vogelhandelaar Bout een schuilkerk gebouwd. Twintig jaar later krijgt de kerk een eigen pastoor.

Al snel heet ze De Papegaai, naar het beroep van Bout. Zowel op de gevel als binnen vind je een papegaai.

Officieel mogen katholieken geen kerk bouwen. In de praktijk kan dat wel, zolang het gebouw vanaf de straat niet als kerk herkenbaar is.

De Papegaai breidt snel uit. Begin achttiende eeuw spreekt iemand over een “fraai hoog gebouw met twee galerijen”.

De Papegaai is de grootste schuilkerk die nog in gebruik is, maar van de oorspronkelijke kerk blijft niets over.

Op het dak staat een torentje van de Nieuwezijds Kapel, ooit de Heilige Stede. Je ziet het alleen vanaf de Nieuwezijds Voorburgwal.

Rond 1520 wordt hier het Burgerweeshuis gesticht. Volgens de overlevering doet Haesje Claes dat. Daar is weinig bewijs voor, maar anders zijn het waarschijnlijk andere zeer rijke katholieken.

Het Burgerweeshuis biedt kinderen van poorters een toekomst als hun ouders overlijden. Het werkt als een verzekering voor de gegoede burgerij: hun kinderen krijgen altijd opvang.

Amsterdam groeit en het aantal wezen neemt sterk toe. Het gebouw breidt aan de achterkant en zijkant uit, maar kan de groei nauwelijks bijhouden.

Halverwege de zestiende eeuw wonen er 200 kinderen. Het weeshuis probeert op allerlei manieren extra geld te krijgen en collecteert elke week.

In 1560 organiseert het een loterij voor nieuwbouw. Zulke loterijen voor maatschappelijke instellingen komen vaker voor. Ook het Dolhuys heeft er één.

Op elk loterijbriefje staat meestal een kort gedichtje dat tijdens de trekking wordt voorgelezen. Zo’n trekking is een publiek spektakel en kan dagen duren.

Verschillende briefjes blijven bewaard, waaronder dit vers: “Pieter Jansz. makelaer, vijf kinderen hebben haer spaerpot an stucken gesmeten / dat zij die weeskinderen niet willen vergeten”.

Met de opbrengst wordt waarschijnlijk de voorgevel vernieuwd. Nadat de protestanten in 1578 de macht overnemen, is het ruimteprobleem snel opgelost.

Het Burgerweeshuis verhuist naar het voormalige Luciënklooster, aan de overkant van de Kalverstraat. Kalverstraat 71 blijft eigendom van het weeshuis en wordt verhuurd als herberg.

De Keizerskroon is de eerste Amsterdamse herberg met goedkope kamers. Ook zijn er veilingen. In 1656 worden hier alle bezittingen van Rembrandt geveild.

In 1725 is het pand zo uitgewoond dat het moet worden vervangen. De regenten beseffen de historische waarde en laten het vóór de sloop tekenen.

Tot eind negentiende eeuw blijft het een herberg. Daarna verandert het in een winkel, maar behalve de begane grond verandert er weinig.

Wanneer het Burgerweeshuis in 1580 het Sint Luciënklooster in gebruik neemt, heeft het maar één kleine ingang in de Sint Luciënsteeg.

Dat vinden de regenten te bescheiden. Daarom slopen ze huizen in de Kalverstraat om een grote entree te maken.

Joost Jansz. Bilhamer ontwerpt de poort, het reliëf erboven en de reliëfs met een weesjongen en weesmeisje aan de zijgevel.

De twee kinderreliëfs hangen eerst aan de Kalverstraat, maar verhuizen in de achttiende eeuw. Dan veranderen ook de teksten.

Waarschijnlijk zijn het dichtregels van Vondel. Ze roepen voorbijgangers op ruim aan het Burgerweeshuis te geven.

Bij de poort staat daarom eeuwenlang een offerblok. Boven de ingang staat in het reliëf: “Helpt een luttel te dragen”.

Het offerblok is verdwenen. In de hardstenen band zie je rechts, bij het voorste paaltje, nog waar het heeft gestaan.

De gevelstenenmuur in de Sint-Luciënsteeg is de grootste en oudste van de stad. Er hangen 47 stenen.

Leden van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap metselen hier in 1924 de eerste stenen in. Begin twintigste eeuw verdwijnen veel gevelstenen wanneer historische huizen worden gesloopt of verbouwd.

Veel stenen komen in de handel of worden weggegooid. In de loop van de tijd worden ze allemaal gerestaureerd en in hun oorspronkelijke kleuren geschilderd.

Alle stenen komen van Amsterdamse panden, behalve ALCKMAR, DELF en OUDEWATER. Die zijn afkomstig van de gesloopte Waardpoort in Oudewater. Die plaats wil de gevelstenen graag terug.

Het Begijnhof wordt voor het eerst genoemd in 1389. Al in 1307 is er sprake van het Begijnenland. Daarmee is het Begijnhof de oudste instelling van de stad.

Het hof breidt door de eeuwen heen uit, maar wordt ook enkele keren grotendeels door stadsbranden verwoest.

Lange tijd heeft het maar één ingang bij de Begijnensteeg. Het water van de Nieuwezijds Voorburgwal, het Spui en de Begijnensloot omringt het hof.

In veel rijke Amsterdamse families wordt één dochter begijn. Het hof krijgt daarnaast geld van rijke katholieken.

Zo schenkt Coenraad Smitt, één van de grootste slavenhandelaren, zijn hele vermogen aan het Begijnhof.

Bij de protestantse machtsovername van 1578 is het Begijnhof één van de weinige katholieke instellingen die mag blijven. Het is namelijk geen echt klooster.

De begijnen vormen een religieuze woongemeenschap. Ze beloven kuis te leven, maar kunnen vertrekken wanneer ze willen.

Ook zijn de huizen particulier bezit en geen eigendom van de katholieke kerk. Daarom mogen de begijnen blijven. Hun kerk gaat wel naar Engelstalige protestanten.

De laatste twee eeuwen neemt het aantal begijnen sterk af. In 1862 zijn er nog negen en gaan ze samen in één huis wonen. In 1971 sterft de laatste begijn.

Tegenwoordig wonen er nog steeds vrouwen. Ze moeten ouder dan dertig en bij voorkeur katholiek zijn, al is dat laatste geen harde eis.

In 1961 worden hier acht gevelstenen met Bijbelse voorstellingen ingemetseld. Ze komen uit de collecties van het Rijksmuseum en het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap.

Na plaatsing worden de stenen gerestaureerd en allemaal in dezelfde kleuren geschilderd. In de loop van de tijd raken ze opnieuw beschadigd.

Vogels pikken aan het Bentheimer zandsteen en regenwater dringt binnen. Na een nieuwe restauratie krijgt elke steen een zinken strip erboven die het regenwater tegenhoudt.

De os boven op de gevel van Kalverstraat 143 herinnert aan de rundermarkt die hier plaatsvindt. Van 1486 tot 1629 handelen kooplieden tussen het Spui en de Munttoren vooral in vetgemeste ossen en kalveren.

Grote aantallen dieren komen uit Denemarken en Noord-Duitsland. Ze worden eerst vetgemest en vooral in het najaar op de Amsterdamse markt verkocht.

Elk jaar gaat het om tienduizenden dieren. De markt groeit en breidt soms uit naar de Heiligeweg.

Halverwege de zeventiende eeuw zoekt de stad daarom een nieuwe plek. Dat wordt uiteindelijk het Frederiksplein.

Alleen de os in de geveltop en de naam Kalverstraat herinneren hier nog aan de markt.

Het Burgerweeshuis zit hier bijna vier eeuwen. Na de protestantse machtsovername van 1578 krijgt het de gebouwen van het Luciënklooster. Daarvoor zit het aan de overkant van de Kalverstraat.

Het weeshuis krijgt ook de huurhuizen en landerijen van het voormalige klooster. Daardoor wordt het grotendeels financieel zelfstandig.

Alleen kinderen van poorters mogen er wonen. In de praktijk zijn dat vooral kinderen uit de middenstand. Wezen uit de elite krijgen opvang in hun eigen kring.

De wezen hebben het relatief goed: ze krijgen genoeg eten en degelijk onderwijs. Jongens leren een ambacht en meisjes krijgen handwerk- en huishoudles.

In de beginjaren groeit het weeshuis snel. De pest trekt door de stad en veel kinderen verliezen hun ouders. Rond 1630 wonen er 900 kinderen.

Het complex wordt verschillende keren uitgebreid en verbouwd. Het bestaat uit een meisjes- en jongensvleugel.

In 1962 vertrekken de laatste wezen en wordt het complex aan de gemeente Amsterdam verkocht.