het leven van Rembrandt

In 1639 koopt Rembrandt hier het statige pand aan de Jodenbreestraat 4, voor 19 duizend gulden. Het gaat Rembrandt en Saskia op dat moment goed; twee jaar later wordt hun zoon Titus geboren, na drie jong gestorven kinderen eindelijk een kind dat blijft leven.

In 1642 schildert Rembrandt de Nachtwacht, maar vlak nadat hij die oplevert, overlijdt Saskia. Vanaf dat moment keert zijn geluk. Rembrandt krijgt steeds minder opdrachten voor goedbetaalde portretten en richt zich meer op etsen en tekeningen.

Hij raakt steeds meer uit de gratie van de Amsterdamse elite; zijn plek nemen zijn leerlingen Ferdinand Bol en Govert Flinck in, en vooral Bartholomeus van der Helst.

Ook persoonlijk gaat het slecht met hem. Zijn relatie met Geertje Dircx eindigt in een rechtszaak, en Rembrandt laat haar zelfs opsluiten in het Rasphuis van Gouda.

In 1649 maakt hij niet één schilderij of ets. In de jaren daarna klimt hij langzaam uit het dal: hij begint weer te schilderen en krijgt een relatie met Hendrickje Stoffels, met wie hij de rest van zijn leven samen blijft.

Financieel komt het niet meer goed. Rembrandt krijgt nauwelijks nog goedbetaalde opdrachten, maar past zijn levensstijl amper aan; hij geeft veel geld uit aan kunst en bijzondere voorwerpen. In 1656 gaat Rembrandt failliet; zijn spullen en zijn huis gaan onder de hamer.

Rembrandt verhuist naar een kleinere huurwoning op de Rozengracht. Ook al krijgt hij zijn oude status nooit meer terug, toch komt hij weer wat meer in de achting van de Amsterdamse elite. Zo krijgt hij in de Rozengrachtjaren de opdracht voor de Staalmeesters.

Joannes de Renialme wordt rond 1642 de kunsthandelaar van Rembrandt. De schilder is de bemoeienis van zijn schoonfamilie zat en breekt met zijn handelaar Hendrick Uylenburgh, de oom van Saskia, in het jaar dat Saskia overlijdt.

Joannes de Renialme heeft een groot internationaal netwerk, en via hem gaan de schilderijen en etsen van Rembrandt ook naar buitenlandse verzamelaars. De Renialme verkoopt ook werk van een groot aantal andere kunstenaars, waaronder Jan Lievens.

Bij het overlijden van Joannes de Renialme staat zijn huis vol met 600 schilderijen, waaronder 11 Rembrandts. Eén ervan, Christus en de overspelige vrouw, geldt dan als het beste en duurste werk van Rembrandt. Buurman Jacob Hinlopen koopt het.

Jan Six is goed bevriend met Rembrandt. Rembrandt schildert in 1641 al zijn moeder Anna Wijmer, en Jan zelf in 1654. Beide schilderijen hangen nu in het familiehuis aan de Amstel; de collectie Six is op afspraak te bezichtigen.

In het Rijksmuseum hangt de ets Het bruggetje van Jan Six. Daarop zou het uitzicht vanuit het buitenhuis van de familie Six te zien zijn, bij het riviertje de Bullewijk, vlak bij Ouderkerk aan de Amstel. Volgens de overlevering maakt Rembrandt het werk in de tijd dat een bediende erop uit is om mosterd te halen.

Twee jaar later maakt Rembrandt een ets van Jan Six, lezend terwijl hij tegen een vensterbank leunt. Uit datzelfde jaar, 1647, is er een schets, 'Portret van een jonge man', waarop waarschijnlijk ook Jan Six staat. En in 1652 tekent Rembrandt in Six' album amicorum.

Rembrandt en Jan Six hebben ook een zakelijke relatie. Jan Six koopt een aantal schilderijen, en als Rembrandt in financiële problemen komt, leent Six hem 1000 gulden, zonder rente. De vriendschap lijkt later bekoeld: Jan Six verkoopt de schuldbrief dan door.

In 1625 vertrekt Rembrandt uit Amsterdam, nadat hij een half jaar leerling is van Pieter Lastman. Hij keert terug naar Leiden, waar hij zelfstandig schilder wordt en een aantal leerlingen opleidt.

Het werk van de jonge Rembrandt wordt steeds bekender, en de Amsterdamse kunsthandelaar Hendrick Uylenburgh verkoopt zijn werk en zorgt voor opdrachten. Waarschijnlijk is de opdracht voor 'De anatomische les van dokter Tulp' de aanleiding voor Rembrandt om weer naar Amsterdam te komen.

Rembrandt koopt zich in 1631 voor 1000 gulden in bij de kunsthandel van Uylenburgh en gaat ook in het huis van de kunsthandelaar wonen en werken, hier aan de Jodenbreestraat 2. Tussen 1631 en 1635 schildert hij hier een groot aantal portretten en etsen van rijke en belangrijke Amsterdammers, zoals bonthandelaar Nicolaes Ruts en kerkleider Johannes Wtenbogaert.

Rembrandt leidt in deze jaren het schildersatelier dat Uylenburgh hier heeft, met een aantal schildersleerlingen. Eén van hen is Govert Flinck, die de leiding overneemt nadat Rembrandt vertrekt.

In 1633 leert Rembrandt het nichtje van Hendrick Uylenburgh kennen, Saskia; het jaar erop verloven en trouwen ze. Saskia trekt bij Rembrandt in, en de twee zoeken een eigen woning. Op 1 mei 1635 verhuizen ze naar hun eerste eigen huis op de Nieuwe Doelenstraat. Vier jaar later komt het stel terug naar de Jodenbreestraat en koopt Rembrandt het buurpand, dat nu het Rembrandthuis heet. Hendrick Uylenburgh woont dan al niet meer op de Jodenbreestraat.

Op 12 januari 1639 schrijft Rembrandt onderaan een brief aan Huygens:

Mynheer, ick woon op die binnen Emster
t huijs is genaemt die Suijkerbackerrij.

Dat huis staat hier, zo ongeveer waar nu de kassa's van het Nationaal Ballet zijn, aan de verdwenen Zwanenburgerstraat.

Rembrandt en Saskia wonen hier van 1637 tot 1639, omdat het huis een groter atelier biedt dan het vorige huis in de Nieuwe Doelenstraat. In dit huis wordt in 1638 dochter Cornelia geboren; ze overlijdt al na enkele weken.

Het gaat Rembrandt in die tijd financieel erg goed, en na twee jaar kopen ze het huis op de Jodenbreestraat 4.

Isaac van Hertsbeeck speelt een belangrijke rol bij het faillissement van Rembrandt. Hij leent de schilder 4000 gulden tegen 5% rente en is bang dat hij bij het faillissement zijn geld kwijtraakt.

Dat is waarschijnlijk ook precies de bedoeling van Rembrandt: door failliet te gaan probeert hij de belangen van Titus te beschermen en de schuldeisers op afstand te houden.

Na de veiling van Rembrandts spullen eist Isaac van Hertsbeeck zijn geld terug, en dat krijgt hij ook. Er volgen jaren van juridische conflicten, en uiteindelijk moet Van Hertsbeeck zijn geld weer terugbetalen — niet aan Rembrandt, maar aan Titus. Zo lukt het Rembrandt om de belangen van zijn zoon veilig te stellen, maar zelf blijven de schuldeisers hem tot zijn dood achtervolgen.

Pieter Cloeck is een zeer bekende Amsterdamse advocaat, die rond het midden van de 17e eeuw de grootste praktijk van de stad heeft. Rembrandt is één van zijn klanten, en de schilder heeft veel juridisch advies nodig.

Eerst bij de ruzie met Geertje Dircx, die beweert dat Rembrandt heeft beloofd met haar te trouwen. De schilder ontkent, en de zaak komt voor de commissarissen van huwelijkse zaken. Rembrandt wordt veroordeeld tot een alimentatie van tweehonderd gulden per jaar; over de huwelijksbelofte spreken de commissarissen zich niet uit. De zaak wordt onverkwikkelijk als Rembrandt Geertje laat opnemen in het Spinhuis van Gouda, om onder zijn verplichtingen uit te komen.

Pieter Cloeck speelt ook een belangrijke rol bij het faillissement van Rembrandt. Hij adviseert de schilder allerlei constructies om de schuldeisers op afstand te houden en het vermogen van zijn zoon Titus veilig te stellen. Schilder en advocaat slagen maar deels: het vermogen van Titus is veilig, maar de schuldeisers blijven Rembrandt tot zijn dood achtervolgen.

Op 8 oktober 1669 krijgt Rembrandt van Rijn een graf in de Westerkerk; vier dagen eerder is hij overleden. Hij krijgt een huurgraf; waar dat graf precies in de kerk ligt, is niet bekend.

De begrafenis staat opgetekend in het begraafregister van de kerk, dat erg moeilijk leesbaar is. Volgens het register kost de begrafenis van Rembrandt vijftien gulden; dat is sinds 1663 de prijs voor een huurgraf.

Mensen die een eigen graf bezitten, betalen maar acht gulden. Zij betalen namelijk ook al regelmatig mee aan de ophogingen van de kerkvloer, die in het drassige Amsterdam vaak verzakt. De huurgraven, en dus ook Rembrandts graf, gaan na twintig jaar op de schop.

Het is gebruikelijk om overledenen te begraven in de kerk die het dichtst bij hun huis ligt. Omdat Rembrandt aan de Rozengracht woont, is dat de Westerkerk. Zes jaar eerder krijgt ook Rembrandts huishoudster en geliefde Hendrickje Stoffels een graf in de Westerkerk, en op 7 september 1668 zijn zoon Titus. Saskia ligt begraven in de Oude Kerk; als zij overlijdt, woont ze samen met Rembrandt op de Jodenbreestraat.

In de Westerkerk hangt een herdenkingsschild voor Rembrandt. Dat komt hier in 1906; voor de vorm dient het schild dat op de Nachtwacht te zien is.

Halverwege de 17e eeuw woont hier Louys Craijers, advocaat en curator bij de Amsterdamse Weeskamer. Die Weeskamer moet de erfenissen van weduwen en wezen beschermen.

In 1658 volgt zijn aanstelling als voogd over Rembrandts zoon Titus, voor wie hij de belangen waarneemt tijdens het faillissement van zijn vader. In de buurt vraagt Craijers na wat de schutters Rembrandt betalen voor hun vereeuwiging op De Nachtwacht, om zo het erfdeel van Titus te kunnen vaststellen.

Jan Pietersz Bronckhorst verklaart in 1659 op verzoek van Craijers dat de zestien schutters Rembrandt ieder circa honderd gulden betalen om deel te mogen uitmaken van de Nachtwacht, een bedrag waarvoor je destijds een huis in de Jordaan koopt:

'tot sestien int getall in een schilderije, nu staende op de groote sael in de Cloveniersdoelen ende dat yder van hen, nae de geheugenisse, die hij attestant daer noch aff heeft, van schilderen wel heeft gecost dooreen de somme van hondert guldens, d'een wat meer d'ander wat minder, nae de plaets, die sij daer in hadden.'

Waarschijnlijk betalen kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh nog honderden guldens extra. Craijers is een deskundig en slim juridisch adviseur. Titus en zijn stiefmoeder Hendrickje Stoffels beginnen een kunsthandel, gespecialiseerd in het werk van Rembrandt.

Rembrandt komt in dienst van zijn zoon, tegen kost en inwoning, wat de schuldeisers op afstand houdt; zo kan Rembrandt meesterwerken als De Staalmeesters en Het Joodse Bruidje blijven schilderen. Craijers, die waarschijnlijk voor zijn diensten een schilderij van Rembrandt krijgt, zorgt ervoor dat de nalatenschap van Titus goed geregeld wordt. Maar lang kan Titus er niet van genieten: hij overlijdt in 1668 aan de pest.

Rembrandt komt hier in 1660 wonen in een huurhuis, dat huis bestaat niet meer. Twee jaar eerder had hij zijn huis op de Breestraat moeten verkopen vanwege schulden, hij had daar zo lang nog mogen wonen. Met de verhuizing was Rembrandt nog niet van zijn schulden af.

In het huis hier aan de Rozengracht beginnen Titus en Hendrickje Stoffels een kunsthandel, zij verkopen ook werk van Rembrandt. De schilder is bij hun in dienst. Hij krijgt kost en inwoning in ruil voor de schilderijen die hij het maakt. Het is een slimme constructie om de schuldeisers op afstand te houden.

Rembrandt is opvallend productief in de tijd dat hij aan de Rozengracht woont. Het zijn de jaren dat hij De Staalmesters en Het Joodse Bruidje maakt.

In 1669 overlijdt Rembrandt van Rijn, hij wordt in de Westerkerk begraven in een goedkoop huurgraf.