wandeling: rondom het Spui en het Begijnhof

Het Begijnhof wordt voor het eerst genoemd in 1389. Al in 1307 is er sprake van het Begijnenland. Daarmee is het Begijnhof de oudste instelling van de stad.

Het hof breidt door de eeuwen heen uit, maar wordt ook enkele keren grotendeels door stadsbranden verwoest.

Lange tijd heeft het maar één ingang bij de Begijnensteeg. Het water van de Nieuwezijds Voorburgwal, het Spui en de Begijnensloot omringt het hof.

In veel rijke Amsterdamse families wordt één dochter begijn. Het hof krijgt daarnaast geld van rijke katholieken.

Zo schenkt Coenraad Smitt, één van de grootste slavenhandelaren, zijn hele vermogen aan het Begijnhof.

Bij de protestantse machtsovername van 1578 is het Begijnhof één van de weinige katholieke instellingen die mag blijven. Het is namelijk geen echt klooster.

De begijnen vormen een religieuze woongemeenschap. Ze beloven kuis te leven, maar kunnen vertrekken wanneer ze willen.

Ook zijn de huizen particulier bezit en geen eigendom van de katholieke kerk. Daarom mogen de begijnen blijven. Hun kerk gaat wel naar Engelstalige protestanten.

De laatste twee eeuwen neemt het aantal begijnen sterk af. In 1862 zijn er nog negen en gaan ze samen in één huis wonen. In 1971 sterft de laatste begijn.

Tegenwoordig wonen er nog steeds vrouwen. Ze moeten ouder dan dertig en bij voorkeur katholiek zijn, al is dat laatste geen harde eis.

In 1961 worden hier acht gevelstenen met Bijbelse voorstellingen ingemetseld. Ze komen uit de collecties van het Rijksmuseum en het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap.

Na plaatsing worden de stenen gerestaureerd en allemaal in dezelfde kleuren geschilderd. In de loop van de tijd raken ze opnieuw beschadigd.

Vogels pikken aan het Bentheimer zandsteen en regenwater dringt binnen. Na een nieuwe restauratie krijgt elke steen een zinken strip erboven die het regenwater tegenhoudt.

Luther krijgt in Amsterdam al snel voet aan de grond. Vijf jaar nadat hij in 1517 zijn stellingen bekendmaakt, heeft hij al aanhangers in de stad.

In andere steden worden lutheranen hard vervolgd, maar Amsterdam biedt enige vrijheid van geloof.

Wanneer in 1566 de Beeldenstorm uitbreekt, vragen de aanhangers van Luther om een eigen kerk. Het stadsbestuur weigert.

In de jaren daarna treedt Alva hard op tegen calvinisten en lutheranen. Wanneer protestanten in 1578 de macht overnemen, zijn er bijna geen lutheranen meer in de stad.

Pas na de val van Antwerpen in 1585 worden ze weer echt zichtbaar. Grote groepen lutherse handelaren komen naar Amsterdam, maar krijgen geen toestemming voor een eigen kerk.

Vanaf februari 1600 komen ze samen op de zolder van pakhuis Den Vergulden Pot hier aan het Spui.

Het aantal gelovigen groeit snel. In 1604 kopen ze het huis ernaast en stap voor stap breiden ze hun bezit uit.

In 1631 hebben ze zeven huizen met elkaar verbonden. Het stadsbestuur geeft toestemming om daar een kerk te bouwen, zolang het gebouw maar niet te veel op een kerk lijkt.

Alleen calvinisten mogen een herkenbaar kerkgebouw hebben. Op 25 december 1633 neemt de gemeenschap de eerste Lutherse Kerk in gebruik.

Het Lieverdje is het middelpunt van de Provo-happenings die hier halverwege de jaren 60 plaatsvinden. Het beeld wordt vijf jaar eerder geplaatst en betaald door een sigarettenfabrikant.

Provo-voorman Robert Jasper Grootveld kiest het Lieverdje voor protesten tegen de tabaksindustrie en de middenstand.

Volgens hem verkopen zij nutteloze producten aan een “vadsig geworden bevolking”. Opvallend genoeg is Grootveld zelf een verstokte roker.

De happenings zijn vrij onschuldig, maar de Amsterdamse autoriteiten weten er geen raad mee en slaan ze uiteen.

Rond het huwelijk van Beatrix en Claus in 1966 lopen de spanningen hoog op. Een jaar later heft Provo zichzelf alweer op.

Met rode straatstenen staat het GNOT-symbool hier op het plein. In de Provo-tijd krassen mensen dit teken op muren. Je ziet het nog op de muur van het Paleis op de Dam.

GNOT is een combinatie van god en genot, bedacht door Jasper Grootveld. Volgens hem staat de appel voor het centrum van Amsterdam.

Het steeltje stelt de Amstel voor en het kruisje het Spui, waar Provo veel happenings houdt.

Er zijn onzekere verbanden tussen het GNOT-teken, The Beatles en Apple. Bekijk daarvoor ook het GNOT-teken op de Dam.

Boerenverdriet heet het hier niet voor niets. Eeuwenlang ligt hier een smalle doorvaart van het Singel naar het Spui.

Boeren van buiten de stad varen zo naar de Nieuwezijds Voorburgwal en Achterburgwal. Alle boten moeten door een nauwe doorgang, wat veel oponthoud en dus boerenverdriet oplevert.

Eind vijftiende eeuw krijgt Amsterdam een stenen muur. Hierin komt een waterpoort, een afsluitbare doorgang tussen het Singel en Spui.

Wanneer de muur verdwijnt, wordt de doorgang iets breder. De flessenhals blijft. Tot eind negentiende eeuw zijn het Spui en de Nieuwezijds Wallen nog waterwegen.

In 1867 wordt het eerste deel van het Spui gedempt en verdwijnt hier het water. Vijftien jaar later volgt de rest tussen de Nieuwezijds Voorburgwal en het Rokin.

De Brabantse Aap verwijst naar een historisch verhaal. Begin zeventiende eeuw staat hier op het Spui een Brabantse orgeldraaier met zijn aapje.

Met zijn inkomsten bezoekt hij steeds prostituee Soete Neel. Op een dag is zij vertrokken en uit berouw in een klooster gegaan.

De orgeldraaier kan dat niet verdragen. Hij klimt op de Waag aan de Nieuwmarkt en stort zich naar beneden.

Het aapje keert terug naar het Spui en leeft van wat mensen hem geven. Dronken jongeren pesten het dier, dat naar de daken vlucht.

Jarenlang terroriseert de aap de buurt door spullen naar beneden te gooien. Pas wanneer Soete Neel naar het Spui komt, kalmeert het dier en komt het naar beneden.

Het Maagdenhuis is eigenlijk het katholieke meisjesweeshuis. Het begint in 1570, wanneer Amsterdam nog katholiek is en het bestaande weeshuis door de komst van katholieken uit de rest van Nederland te klein wordt.

In 1570 komt aan de Oudezijds Voorburgwal een speciaal weeshuis voor meisjes. Na omzwervingen door de stad wordt in 1620 hier aan het Spui een nieuw huis gebouwd.

Het is het eerste gebouw van een katholieke instelling sinds Amsterdam in 1578 protestants wordt. Daarom mag het niet te veel op een weeshuis lijken en krijgt het de vorm van een woonhuis en pakhuis.

De stad betaalt niet mee. Rijke katholieken schenken geld en hun vrouwen zijn vaak regent. Het nieuwe weeshuis krijgt ook een eigen kerkje.

Als schuilkerk is het van buiten niet herkenbaar, maar ook katholieken van buiten het weeshuis bezoeken het.

Naast giften krijgt het Maagdenhuis huurinkomsten uit geschonken panden en houdt het vaak inzamelingen.

In 1782 wordt duidelijk dat vastgoedmagnaat Hendrik van Naarden zijn hele erfenis aan het Maagdenhuis nalaat. Nog tijdens zijn leven begint de bouw van een veel groter weeshuis.

Van Naarden overlijdt in 1785. Drie jaar later is het Maagdenhuis zoals we het nu kennen klaar.

Op 23 mei 1971 sterft zuster Antonia, de laatste begijn van het Begijnhof. Ze is geboren als Agatha Kaptein, is 84 jaar oud en woont zeker veertig jaar op het hofje.

Zuster Antonia woont in Huis Bethanië, Begijnhof 26. Het grote huis uit 1736 heeft een fraaie halsgevel, rijk stucwerk en gesneden kamerdeuren.

In de veertiende eeuw komen de eerste begijnen hier wonen. In 1862 besluiten de negen overgebleven begijnen samen in Huis Bethanië te gaan wonen.

In de jaren 60 zijn er nog drie. Ze trekken zich terug in het souterrain. Op het voormalige bleekveld staat nu een beeld van zuster Antonia.

Hier in de goot ligt Cornelia Arens begraven. Zij is halverwege de zeventiende eeuw meesteres van het Begijnhof.

Vlak voor haar dood beslist ze dat ze niet in de Engelse Kerk wil worden begraven. In haar ogen is die kerk ontheiligd nadat protestantse Engelsen haar in 1607 overnemen.

Ze ligt liever bij het “breje kerkpad bij de geut” dan in de protestantse kerk. Volgens de legende wordt ze tegen haar wil toch in de kerk begraven.

De volgende ochtend staat haar kist in de goot. De begijnen brengen haar terug, maar hetzelfde gebeurt nog twee keer. Uiteindelijk krijgt Cornelia haar gewenste graf in de goot.

In 1727 graaft de pastoor van de Begijnhofkapel daar om te controleren of het verhaal klopt. Hij vindt een kleine kist met menselijke resten.

De kist wordt opnieuw begraven en in 1987 komt er een plaquette. De naam Arens staat daarop verkeerd gespeld en ook de sterfdag van twee mei is onzeker.

Toch versieren mensen het graf elk jaar op twee mei met paarse en witte viooltjes. Die staan voor Cornelia’s geloof en haar wens, die God volgens de overlevering verhoort.

De Engelse Kerk wordt in 1419 ingewijd als kapel van het Begijnhof. Na de Alteratie mogen de begijnen op hun hofje blijven, maar ze raken hun kapel kwijt.

Eerst gebruiken ze nog de sacristie. In 1607 gaat de kerk definitief naar de Engelse gemeenschap.

Het stadsbestuur vindt de strenge Engelsen zelfs voor calvinistische Amsterdammers erg puriteins. Door hun een kerk te geven, hoopt de stad hen beter in de gaten te houden.

In 1608 komt een groep vluchtelingen uit Engeland naar Amsterdam en deze kerk. Zij worden later The Pilgrim Fathers.

Zelfs de puriteinse Engelse gemeenschap is hun te vrijzinnig en Amsterdam te liberaal. Een jaar later trekken ze naar Leiden.

De Engelse Kerk is nog steeds presbyteriaans en houdt diensten in het Engels. Vincent van Gogh bezoekt haar in 1877 verschillende keren.

In brieven aan zijn broer schrijft hij enthousiast: “wat hou ik toch van deze kerk”.

Lange tijd geldt dit als het oudste huis van Amsterdam, gebouwd vlak na de stadsbrand van 1452. Onderzoek van het hout laat echter zien dat het rond 1530 is gebouwd.

Warmoesstraat 90 uit 1485 is nu het oudste bekende huis, al zijn nog lang niet alle Amsterdamse huizen onderzocht.

Dit pand aan het Begijnhof is samen met 'In ’t Aepjen' aan Zeedijk 1 één van de twee overgebleven houten huizen in de stad.

In het huis wordt een zeer zeldzaam beschilderd houten paneel gevonden met 'Maria met Eenhoorn'.

Ooit staat Amsterdam vol houten huizen. Vooral rijke huizen hebben wand- en plafondschilderingen, maar daarvan blijft bijna niets bewaard.