wandeling: rondom het Singel bij Koningsplein tot de Munt

In 1512 wordt hier het gebouw van de Handboogdoelen neergezet. De kern staat er nog, al verandert de voorgevel verschillende keren volledig.

Onder pleisterwerk en behang zitten veel oorspronkelijke details. De grote zaal op de eerste verdieping heeft nog het oude balkenplafond.

Boven de voordeur hangt het wapen van het Handbooggilde, ook bekend als het Sebastiaansgilde. Daarnaast staan vier wapens van de gildebestuurders uit 1652.

Rechtsonder staat de zwaan van Frans Banninck Cocq, die Rembrandt vereeuwigt op 'De Nachtwacht'.

In de zeventiende eeuw dienen de Handboogdoelen vooral als herberg en locatie voor officiële bijeenkomsten en feesten.

De waard pacht het gebouw van de stad en kan veel verdienen als hij de zaak goed runt. Waard Hereman Claesz laat zich zelfs twee keer op een schuttersstuk afbeelden.

In 1585 staat hij op 'Het korporaalschap van kapitein Reynst Pietersz en vaandrig Claas Claasz Kruys' van Dirck Barendsz.

Een jaar later verschijnt hij prominent op 'Schutters van de compagnie van kapitein Egbert Pietersz Vinck', ook van Barendsz. Van beide werken bestaan helaas alleen nog tekeningen.

In 1733 veranderen de Handboogdoelen in één van de chicste hotels van Amsterdam: de Garnalendoelen, genoemd naar de markt voor de deur.

Dan komt ook het grote wapen van Amsterdam in de geveltop.

Vanaf 1683 bestuurt de commerciële Sociëteit van Suriname de kolonie. De West-Indische Compagnie maakt er daarvoor geen winst en draagt de exploitatie daarom over.

De WIC, de stad Amsterdam en de rijke familie Van Aerssen van Sommelsdijck zijn samen eigenaar van de Sociëteit.

Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck wordt gouverneur. Eén van zijn eerste daden is een grote militaire actie tegen inheemse bewoners.

Hun dorpen worden verbrand, mannen doodgeknuppeld en landbouwgronden onvruchtbaar gemaakt. Na vijf jaar vermoorden opstandige militairen Cornelis omdat ze een betere behandeling eisen.

Onder de Sociëteit groeit het aantal plantages van 50 in 1683 naar meer dan 400 in 1730. Wie een slaafgemaakte wil kopen, betaalt belasting aan de Sociëteit.

Vooral in de achttiende eeuw groeit de handel in slaafgemaakten. Suriname is belangrijk voor Amsterdam door de winst op suiker.

In Amsterdam wordt ruwe suiker geraffineerd en verwerkt. De stad heeft bijna honderd suikerbakkerijen. In Suriname betekent dit zwaar werk op suikerrietplantages.

Bijna alle koffie en cacao uit Suriname gaat ook naar Amsterdam, waar een bloeiende verwerkende industrie ontstaat. Belangrijke Amsterdamse families investeren steeds meer in plantages.

Jaarlijks zijn in Suriname ongeveer 2.500 nieuwe slaafgemaakten nodig. De WIC brengt hen vanuit West-Afrika naar Suriname.

De compagnie, die hier in hetzelfde gebouw haar hoofdkantoor heeft, wordt betaald in suiker: ongeveer 5.000 pond per slaafgemaakte.

Zeeuwen en Hollanders koloniseren in de zeventiende eeuw niet alleen Suriname, maar ook het gebied ten westen daarvan, het huidige Guyana.

Rond de rivieren Berbice en Essequibo ontstaan tientallen slavenplantages. De kolonies in Berbice zijn berucht om de wrede behandeling en tropische ziekten die veel slachtoffers maken.

Nadat Fransen de kolonies overvallen, wordt de Sociëteit van Berbice opgericht om de plantages rond de rivier te besturen.

De Sociëteit heeft geen vaste locatie en vergadert onder meer hier, aan Singel 468. Het is een particuliere onderneming.

Amsterdammers kunnen aandelen kopen en zo deelnemen aan de plantages. Onder het bestuur van de Sociëteit groeit het aantal kolonies langs de Berbice sterk.

Eind achttiende eeuw zijn er 120 slavenplantages met meer dan 12.000 slaafgemaakten.

In 1763 breekt de Opstand van Berbice uit, de grootste opstand van slaafgemaakten in de Hollandse kolonies. De onmenselijke omstandigheden vormen de directe aanleiding.

Na een jaar en duizenden doden wordt de opstand onderdrukt. De slechte reputatie leeft voort in de uitdrukking 'naar de barrebiesjes gaan': naar de hel gaan.

De Voetboogdoelen worden gebouwd als verenigingsgebouw van het Voetbooggilde. Achter het pand liggen schietbanen die tot de Kalverstraat doorlopen.

Het gebouw heeft ook een publieke functie: mensen kunnen er eten en vergaderen. Na de protestantse machtsovername van 1578 wordt het een ontmoetingsplek voor de stedelijke elite.

Er zijn feesten, maaltijden en voordrachten. Aan de muren hangen schuttersstukken die leden van de schutterij laten maken.

De drie doelgebouwen hebben samen een ongeëvenaarde collectie meesterwerken, al is die van de Voetboogdoelen misschien het minst indrukwekkend.

Een verslag uit 1653 noemt onder meer Van der Helsts 'Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Münster', nu in het Rijksmuseum.

Ook hangen er Pickenoys 'Schutters van wijk IX onder kapitein Jacob Rogh en luitenant Anthonie de Lange' en Govert Flincks 'Schutters van wijk I onder kapitein Johan Huydecoper en luitenant Frans van Waveren' uit 1650.

Beide werken bevinden zich nu in het Amsterdam Museum. Ook de andere vertrekken hangen vol schuttersstukken.

Begin zeventiende eeuw veranderen de Voetboogdoelen steeds meer in een chique herberg. De stad houdt er ontvangsten en gasten kunnen blijven slapen.

Halverwege de eeuw krijgt de herberg zware concurrentie van het Oudezijds Herenlogement, de chicste herberg van Amsterdam. In 1674 gaat de zaak failliet.

In 1675 trekt de West-Indische Compagnie in de voormalige Voetboogdoelen. Het gaat om de tweede WIC.

In 1674 zijn de schulden van de eerste compagnie zo hoog dat ze wordt opgeheven. Een jaar later wordt de WIC opnieuw opgericht en vestigt ze zich hier, waar ruimte vrijkomt na het faillissement van de herberg.

Om kosten te besparen, daalt het aantal bestuurders en directeuren. Verder blijft veel hetzelfde. De belangrijkste inkomsten komen uit de handel in slaafgemaakten en goud.

WIC-schepen varen naar West-Afrika om slaafgemaakten te kopen. Daarna brengen ze hen naar Suriname en de Caraïben.

De schepen keren terug met goud, zilver en opbrengsten van slavenplantages. Dit heet de driehoekshandel.

Vlak voor de heroprichting raakt Nederland Nieuw Amsterdam, het huidige New York, definitief kwijt. Suriname en een deel van Guyana blijven wel Nederlands.

De WIC organiseert de ontwikkeling van deze kolonies. In 1683 wordt voor beter bestuur de Sociëteit van Suriname opgericht.

Om financiële risico’s te delen, haalt de WIC de stad Amsterdam en de familie Van Aerssen van Sommelsdijck als partners binnen.

Eind achttiende eeuw gaat het economisch slecht en wil het Rijk Suriname zelf besturen. In 1792 wordt de WIC opgeheven.

De Sociëteit van Suriname houdt het drie jaar langer vol. Daarna neemt het Rijk ook het bestuur over Suriname over.

Het Stadsbushuis, ook bekend als het Militiehuis, is de wapenopslag van Amsterdam. Tot begin zeventiende eeuw zit die in het Bushuis aan de Oude Hoogstraat, naast het VOC-hoofdkantoor.

De VOC heeft meer ruimte nodig en de opslag verhuist naar het Singel. De grote ronde ramen zijn oorspronkelijk openslaande deuren met daarachter het zware geschut.

Op de eerste verdieping ligt de lichtere wapenvoorraad. Achterin de tweede verdieping komt in 1682 het Stadzijdewindhuis.

Eind achttiende eeuw nemen stadspakhuizen op de hoek van Brouwershoek en Lijnbaansgracht de functie van wapenopslag over.

De Heiligewegspoort is de toegang voor pelgrims die Amsterdam bezoeken voor de Heilige Stede. De brug wordt in de vijftiende eeuw aangelegd wanneer de stad uitbreidt en het Singel wordt gegraven.

De poort hoort bij de stadsverdediging. Eerst liggen langs het Singel aarden wallen, die eind vijftiende eeuw plaatsmaken voor een stenen muur.

In 1637 vervangt een stenen brug van Jan van Campen de houten brug. In 1664 breidt Amsterdam verder uit en komt de poort binnen de stad te liggen.

De brug blijft, maar de poort wordt afgebroken.

Al in de zeventiende eeuw vertrekt hier minstens één keer per dag een veer naar Leiden. De eerste etappe loopt van het Singel tot het einde van de Overtoom.

Daar ligt een dam, de overhaal, waar schepen overheen worden getrokken. De passagiers stappen er over.

Op de kade hier aan het Singel komt al snel het Leidse Veerhuis. Tot 1860 vertrekt hiervandaan het veer naar Leiden.

Het veerhuis staat er nog wanneer Eduard Hiverdink het rond 1885 schildert.

Sinds 1862 is hier een bloemenmarkt. Verkopers bieden bloemen en bollen aan vanaf boten in het Singel. Via het water wordt vroeger ook de handel aangevoerd.

De laatste decennia verandert de markt steeds meer in een toeristische attractie en komen er minder Amsterdammers. De laatste bloemenverkoper vertrekt in 2019.

De boten maken plaats voor betonnen bakken waarvandaan de verkoop doorgaat. Vóór 1862 zit de bloemenmarkt aan de Nieuwezijds Voorburgwal.

Daar worden ook bomen verhandeld. De oudste vermelding van die markt dateert uit 1620.

Hier in Huis Nürnberg wordt de eerste staatslening van de Verenigde Staten afgesloten. Op elf juni 1782 tekent John Adams een overeenkomst met een consortium onder leiding van de gebroeders Van Staphorst en de broers Willink.

De bespreking en ondertekening vinden waarschijnlijk plaats in de statige eetkamer op de bel-etage.

Het consortium leent de jonge republiek in totaal 5 miljoen gulden, een enorm bedrag voor die tijd. Het geld is nodig voor de onafhankelijkheidsoorlog tegen Groot-Brittannië.

Tot 1794 volgen meer leningen, samen goed voor 29 miljoen gulden. Een conflict over de terugbetaling leidt tot de eerste zaak voor het Amerikaanse Hooggerechtshof: 'Van Staphorst vs. Maryland'.

De bankiers uit de Republiek krijgen gelijk. Het consortium verstrekt niet alleen leningen. Via de Holland Land Company koopt het ook grote stukken grond in de staten New York en Pennsylvania.

De Munttoren zoals wij die kennen, is een restant van een verdedigingswerk: de Regulierspoort. Deze stadspoort is één van de drie toegangen tot het middeleeuwse Amsterdam.

De Regulierspoort wordt tussen 1480 en 1487 gebouwd en bestaat uit twee torens, een poort en een wachthuis.

Een eeuw later worden poort en stadsmuur overbodig door de uitbreiding van Amsterdam. Na een brand in het glashuis ernaast in 1618 besluit de stad alleen de westelijke toren te herbouwen.

Ook het wachthuis dat de brand overleeft, blijft staan. Hendrick de Keyser ontwerpt een toren van 35 meter hoog.

Een jaar later wordt die op de Munttoren gezet, met een uurwerk dat Amsterdammers vertelt hoe laat het is.

Eind negentiende eeuw wordt het wachthuis afgebroken. Het huidige bijgebouw met poort komt ervoor in de plaats.

In de nacht van 26 op 27 april 1943 stort hier een Engelse Halifax-bommenwerper neer. Alle zeven bemanningsleden sterven: vijf Britten, één Canadees en één Nieuw-Zeelander.

Op de grond komen zes burgers en drie Duitse militairen om. De brand verwoest bijna alle bebouwing tussen de Herengracht, het Singel en de Geelvincksteeg.

De Halifax 'H for Harry' keert terug van een bombardement op het Ruhrgebied. Bij Amsterdam haalt een jachtvliegtuig hem neer.

Het toestel stort neer achter het Carlton Hotel. De Duitse bezetter heeft dat hotel in beslag genomen. In het gebouw zit Luftgau Holland, waar gevangengenomen geallieerde vliegers worden verhoord.

Na de crash volgen drie explosies en één van de grootste branden ooit in de binnenstad. Het Carlton Hotel en het Huydecoperhuis raken zwaar beschadigd.

Aan het Singel wordt een hele rij panden verwoest. Nog jaren na de oorlog ligt hier een groot terrein braak.

Het Carlton wordt hersteld. De gevel van het Huydecoperhuis wordt afgebroken en opgeslagen en ligt nog altijd op de stadswerf.

Uiteindelijk verrijst hier het lelijke MuntStaete.

Tot 1876 stonden op de hoek van het Singel en de Geelvincksteeg twee grote pakhuizen met de naam De Geelvinck. Wat de relatie met de gevelsteen is, is onbekend. Gek genoeg zat er op deze plek geen gevelsteen in 1963.

Op de gevelsteen staat het wapen van de regentenfamilie Geelvinck, rijk geworden met de handel op de Oostzee, Nederlands Indië en Suriname.