wandeling: rondom het Rokin

Het beurspoortje geeft toegang tot het voorplein van de Beurs van De Keyser en de rustige oneven kant van het Rokin.

De Beurs wordt in 1836 gesloopt, maar het poortje blijft staan. Tussen 1912 en 1914 verdwijnt de huizenrij aan de zuidkant van de Dam.

Dan wordt ook het oorspronkelijke monumentale beurspoortje gesloopt. Dat staat een stuk dichter bij het monument op de Dam.

De handel in Amsterdam explodeert begin zeventiende eeuw. Terwijl andere steden al een beursgebouw hebben, handelen Amsterdamse kooplieden nog in de open lucht.

Sinds de oprichting van de VOC gaat de handel niet alleen over hout, zout en graan, maar ook over kruiden, specerijen en aandelen.

In 1608 besluit de stad een handelsbeurs boven op de Amstel, vlak bij de Dam, te bouwen. Het gebouw staat op een grote stenen boog.

Met gestreken mast kunnen schepen eronderdoor varen. De beurzen van Londen en Antwerpen dienen als voorbeeld.

De beurs bestaat uit een plein van 60 bij 35 meter, omringd door een overdekte galerij met 42 genummerde pilaren.

Elk nummer hoort bij een soort handel, zoals bier, zout of graan. Achterin staat een pilaar voor aandelen. Zo vinden kooplieden makkelijk de juiste handelspartner.

Het gebouw biedt ook plaats aan de ratelwacht, winkels, een lakenhal en een schermschool. De bouw duurt drie jaar.

De eerste handelsdag, de “vergaderinge der coopluyden”, is op één augustus 1611. De handel trekt notarissen, makelaars en uitgevers naar het Rokin.

Handelaren willen nieuws en uitgevers zien daarin een markt. Het gebouw zweeft als het ware boven het water en levert vanaf het begin problemen op.

In 1656 valt zomaar een pilaar om. Ook blijken de gewelven onder het gebouw verzakt. In 1675 wordt de onderdoorgang te gevaarlijk en stopt de scheepvaart.

De doorgang wordt gedempt en voortdurend zijn reparaties nodig, maar de beurs blijft instabiel. Zelfs een grote renovatie eind achttiende eeuw helpt niet.

In 1836 sluit de Beurs. Bouwen op deze rivierbodem blijkt niet mogelijk.

Op deze gevelsteen uit het einde van de zeventiende eeuw staat een zogenoemde 'spreeuwpot'. Jonge spreeuwen gelden dan als een lekkernij.

Koks kruiden de vogels, rollen ze in spek en bakken ze. Ze serveren ze met saus en maken van jonge spreeuwen ook soep.

Met een spreeuwpot kunnen mensen jonge vogels vangen. Aan de achterkant zit een gat. Na het verwijderen van de pot halen ze de jonge spreeuwen daardoor uit het nest.

De spreeuwpot staat vaak op schilderijen uit de zestiende en zeventiende eeuw. Door haar vorm en functie als nestkast heeft ze vaak een dubbelzinnige betekenis.

De steeg naast het pand heet nu Spaarpotsteeg. Dat is een verbastering van Spreeuwpotsteeg, zoals de straat vroeger heet.

De naam Rokin komt van inrukken. Voordat er een kade langs de Amstel ligt, loopt de bebouwing achter de Kalverstraat bijna door tot aan de oever.

De huizen breiden steeds verder uit, totdat alleen een smal pad overblijft. Om in de zestiende eeuw een bredere weg te maken, moet de bebouwing inrukken.

De nieuwe straat heet eerst Ruck-in, daarna Rock Inne en uiteindelijk Rokin.

Op de kaart van Jacob van Meurs uit 1482 zie je hoe de bebouwing op een deel van het huidige Rokin nog tot de Amsteloever loopt.

Tussen de Duifjessteeg en de Wijde Lombardsteeg vaart een pont over het nog open Rokin. De diaconie begint de dienst in 1851 als bron van inkomsten.

Het pontje wordt snel populair. Een overtocht kost maar één cent en toch brengt de dienst jaarlijks 1.250 gulden op.

Na zes jaar neemt de gemeente de exploitatie over. Op 21 februari 1934 maakt het pontje om tien uur 's morgens zijn laatste overvaart.

Dit deel van het Rokin wordt dan gedempt. Pontbaas Roelof Post raakt niet werkloos: hij wordt de eerste parkeerwachter van het parkeerterrein dat hier komt.

Bartholomeus de Moor laat hier begin zeventiende eeuw het grootste huis aan het Rokin bouwen. De opvallende zwarte man in de gevel verwijst waarschijnlijk naar zijn achternaam, maar wordt pas een eeuw later aangebracht.

De Moor handelt zelf niet rechtstreeks in slaafgemaakten, maar verzekert wel een slavenschip.

Een kleinzoon wordt directeur van de Sociëteit van Suriname. Ook andere familieleden verdienen aan de handel in slaafgemaakten en aan plantages.

De man in de gevel heeft een tooi, pijl en boog. Die verwijzen naar Amerika en de tabakshandel.

Ook in een huis aan de Herengracht waar De Moor later woont, komt een zogenoemde morenkop.

De tekst op de Mirakelkolom doet vermoeden dat de kolom ooit in de Heilige Stede staat, maar dat klopt niet.

De kolom bestaat uit brokstukken van de Heilige Stede, die in 1908 wordt gesloopt. Uit het puin worden veel stukken gered.

Ze zwerven daarna door de stad en een deel wordt zelfs per ongeluk geveild. Kunstenaar Hans 't Mannetje maakt van de restanten een nieuwe kolom.

Die wordt hier in 1988 geplaatst. Voor de aanleg van de Noord-Zuidlijn verdwijnt de kolom jarenlang.

Sinds 2017 staat de Mirakelkolom hier weer als herinnering aan de beroemde geschiedenis van het Mirakel van Amsterdam.

Het Mirakel van Amsterdam trekt al snel pelgrims. Op de plek van het wonder verrijst tussen de Kalverstraat en het Rokin de Kapel ter Heilige Stede.

Het onderhoud is duur. Paus Clemens VII geeft daarom tien jaar aflaat aan wie bijdraagt aan het behoud.

Toch is de kapel in 1415 zo vervallen dat de heilige hostie naar de Oude Kerk verhuist. Zes jaar later verwoest een stadsbrand een groot deel van deze kant van Amsterdam en bijna de hele kapel.

De kapel wordt snel herbouwd, nu met een passend altaar voor de hostie. In 1452 brandt de stad opnieuw, op Sint-Urbanusdag, 25 mei.

Gelovigen proberen de monstrans met de hostie te redden. Het lijkt alsof God hen tegenhoudt: breekijzers breken en tangen knappen.

De volgende dag vinden ze de hostie terug in een onbeschadigde monstrans tussen de zwartgeblakerde resten. Voor middeleeuwse gelovigen bewijst dit vooral haar heiligheid: relieken kunnen niet branden.

Na de brand wordt de kapel groter herbouwd. Wanneer protestanten in 1578 de macht overnemen, stoppen de heiligenverering, processies en wonderen.

De Heilige Stede dient daarna als paardenstal, stadsturfhuis, zoutopslag en oefenruimte.

In 1590 wordt de kapel een protestantse kerk en heet ze Nieuwezijds Kapel. Alles wat naar het katholieke verleden verwijst, verdwijnt. Waarschijnlijk gaat ook de hostie dan verloren.

De kapel blijft tot begin twintigste eeuw staan. Katholieke Amsterdammers willen haar terug, maar protestanten willen alle herinneringen aan de afgoderij slopen.

Vier jaar na de sloop komt een kleinere kerk. Vanaf de jaren 70 verandert die eerst in een moskee en later in een partycentrum. Nu zit er een horrormuseum.

Een oude toegangspoort aan de Wijde Kapelsteeg herinnert nog aan de Heilige Stede. Bij opgravingen in 2005 worden grafstenen uit verschillende perioden gevonden.

Enkele daarvan zie je nu in de vloer van The Amsterdam Dungeon.

Op vrijdag 28 juni 1844 opent hier de Bade-Anstalt, een openbaar bad met zout water uit het IJ. Het badhuis zit op een boot in het Rokin.

Voor vijftig cent kan iedereen een stortbad nemen, maar dat is voor gewone Amsterdammers veel geld.

Het badhuis leeft vooral van hotelgasten uit de binnenstad. Veel hotels hebben geen badkamer en maken afspraken waardoor gasten gratis of goedkoop in het Rokin kunnen baden.

Eind negentiende eeuw heeft de gemeente grote plannen voor het Rokin. Ze ziet het badhuis als een lelijk obstakel.

Toch verdwijnt het pas in 1914. Veel hotels hebben dan inmiddels badkamers en daardoor komen er ook minder bezoekers.

Op drie september 1638 vindt hier op het water voor de Oude Turfmarkt een groots spektakel plaats ter ere van Maria de’ Medici.

De voormalige Franse koningin-moeder krijgt die dagen een uitbundig welkom. De voorstellingen op het Rokin vormen het hoogtepunt.

Uit Waterland komt een veeneilandje waarop acteurs toneel spelen. Neptunus vaart voorbij in een reuzenschelp.

Mercurius, de god van de handel, vaart samen met de Amsterdamse stedenmaagd in een kleine kogge.

Maria de’ Medici zit met de Oranjes in een sloep op de eerste rij. Langs de kant staat het zwart van de Amsterdammers die een glimp willen opvangen.

Het hoogtepunt is een spiegelgevecht tussen tien matrozen in roeiboten, gekleed in wit linnen en rode mutsen.

De voorstelling maakt veel indruk en inspireert veel Amsterdamse kunstenaars.

Oude Turfmarkt 145 is het enige huis dat overblijft van een hele reeks Vingboonshuizen. Deze bouwstijl is in de zeventiende eeuw erg populair.

Het buurhuis op nummer 147 ziet er oorspronkelijk precies zo uit, maar krijgt in 1884 een nieuwe gevel. Beide panden worden als een tweeling gebouwd en zijn eerst gelijk.

Verderop staan nog veel meer Vingboonshuizen. Op de plek van het huidige Allard Pierson Museum staat een rij van negen gelijke huurhuizen op grond van het Sint Pietersgasthuis.

Drie van de negen huizen bestaan nog. Links van het Gasthuispoortje staat er alleen een doorlopende kroonlijst voor.

Je loopt er zo voorbij, maar dit is nog steeds het poortje dat ooit toegang geeft tot het Gasthuishof. Aan dat hof staat de Gasthuiskerk, een grote kapel uit 1403.

De kerk hoort bij het Nieuwe Nonnenklooster. Na de Alteratie wordt ze de mannenzaal van het Pietersgasthuis.

Op het open binnenterrein komen in 1645 negen huisjes. Dan wordt ook de poort gebouwd.

De poort en gang gaan nu helemaal op in de gevelwand, maar zijn nog intact. De gang leidt naar de binnenplaats.

Halverwege de 16e eeuw kreeg de oostkant van de stad steeds meer wateroverlast vanuit de Amstel. De Oudezijds Burgwallen stonden in open contact met de Amstel en als de Amstel hoog stond hadden de huizen aan de burgwallen wateroverlast.

Daarom werd in 1548 de Grimnessesluis aangelegd, De sluis werd deels overkluisd, zodat aan de zijkanten er  huizen bovenop gebouwd konden worden. De overkluisde sluis lag in het verlengde van de Nes op de plek van het oude riviertje De Grim, vandaar de naam Grimnessesluis.

De huidige brug ligt een stukje dichter bij de Amstel. In het verlengde van de Nes is het begin van de bebouwing op de sluis nog te zien. In 1868 is de sluis afgebroken om ruimte te maken voor het Binnengasthuis. Er kwam een nieuwe brug van Rokin naar Oude Turfmarkt.

Voor de deur van de Nieuwezijds Kapel stond het veerhuis voor de verbindingen met Den Haag, Delft en Rotterdam. Elke verbinding had zijn eigen stukje kade. Al in de tweede helft van de 17e eeuw ontstond een netwerk aan verbindingen, vooral in het westen van Nederland.

De trekschuiten gingen volgens een vast tijdsschema, er was zelfs een nachtdienst. Al dan niet met een overstap kon betrouwbaar tussen de steden gereisd worden. Behalve de trage trekschuiten waren er ook ranke snelle boten die zowel getrokken als gezeild konden worden.

Het Huis met de Adelaars werd in 1662 gebouwd voor de suikerbakkersfamilie Pelt voor dochter Anna Pelt en Cort Adeler. De adelaars aan de zijkanten van de topgevel verwijzen naar de achternaam van de schoonzoon.

Cort is in Brevik in Noorwegen geboren. Al jong verhuist hij naar de Republiek. Hij brengt zijn jeugd door in Hoorn en verhuist naar Amsterdam. Onder Maarten Tromp en brengt hij het tot vice-admiraal.

In 1645 neemt hij dienst bij de marine van Venetië, daar groeit hij uit tot zeeheld, nadat hij een hoofdrol speelde in de overwinning op de Turken. In 1661 komt hij terug naar Amsterdam en trouwt met Anna Pelt, de dochter van de rijke suikerbakker Hans Pelt.

Terwijl het huis nog gebouwd wordt, begint hij al te werken voor de Deense marine. Drie jaar later vertrekt hij naar Denemarken om daar, tegen een heel ruime beloning, de Deense marine op te bouwen naar Nederlands voorbeeld. Al snel wordt hij in de adelstand verheven als ridder Cort Adeler.

Ridder Cort Adeler breidt de Deense vloot uit met dertig schepen. Met zijn contacten in Amsterdam kan hij makkelijk aan de benodigde spullen komen. Adeler is met regelmaat in Amsterdam, soms voor maanden, en woont dan hier in het huis met de adelaars. Hij is hier als koninklijk afgezant en handelt ook voor zichzelf.

In Noorwegen en Denemarken is Cort Adeler een zeeheld, die zijn faam vooral te danken heeft aan de Deense schrijver Bernhard Severin Ingemann, die het met de waarheid echter niet al te nauw nam en Adelaer de Turkse opperbevelhebber Ibrahim Pasja met vlaggenschip en al gevangen liet nemen, iets wat nooit gebeurd is.

Eind 15e eeuw werd hier een verdedigingstoren gebouwd om de Amstelmond te verdedigen. Bovenop de toren stond geschut dat de ingang van de Amstel controleerde. De toren was deel van de stadsmuur die rond 1480 werd aangelegd.

Vanaf hier liep de stadsmuur naar de volgende toren, Swych Utrecht. In 1535 werd de toren flink uitgebreid, de halfronde toren werd Het Rondeel genoemd. De vorm en de plek van het Rondeel is nog terug te zien in de ronde uitstekende hoek van het hotel De L'Europe.

Nadat de stad in 1585 uitbreidde werden muurtorens overbodig. De muren werden gesloopt en het Rondeel werd in 1631 verkocht aan de Engelsman John Jorden.