wandeling: rondom het Damrak

Eind veertiende eeuw wordt hier een houten brug aangelegd. De plek wordt al snel één van de drukste punten van de stad.

Op de kaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544 zijn de bruggenhoofden al van steen. In 1661 is de hele brug van steen.

Op de brug staat in 1544 een blokhuis met schutters. De brug hoort bij de verdedigingsgordel rond de stad.

Bij opgravingen worden insignes van Sint Joris gevonden, de beschermheilige van de voetboogschutters.

De Nieuwe Brug is niet alleen een belangrijke verbinding. Hier staat ook het Paalhuis, waar havengeld wordt geïnd en post verdeeld.

Kooplieden handelen op de brug. Ook vechten jongeren van de Nieuwe- en Oudezijde er hard met elkaar.

Bij de aanleg van de Noord-Zuidlijn wordt een werpkoot gevonden waarmee Amsterdamse jongens spelen. Voor Jan loopt dat slecht af: hij verliest het favoriete speelbotje waarin hij zijn naam krast.

De Oude Brug is de oudste brug van Amsterdam en wordt in de veertiende eeuw aangelegd. Ze ligt waar het gedempte Damrak nu eindigt.

Later is ze de middelste van drie bruggen over het Damrak. Eerst staan er kraampjes en hebben bierdragers en korenmeters er een lokaal.

Het wordt al snel te druk. In 1484 verbiedt het stadsbestuur de verkoop op de brug, maar de opstoppingen blijven.

Bij de brug komen boten met Duitse seizoenarbeiders aan. Daarom heet ze ook de Moffenbrug of Moffenbeurs.

Aan de Nieuwezijde komt in 1617 de Korenbeurs en aan de Oudezijde het Accijnshuis.

In 1883 wordt de Oude Brug gesloopt bij de demping van het Damrak tussen de Papenbrugsteeg en de brug.

De Papenbrugsteeg laat nog altijd zien waar de Papenbrug ligt. De brug overspant het Damrak voordat dit deel wordt gedempt.

Ze wordt rond 1475 gebouwd en in 1885 gesloopt. Een verhaal uit de zestiende eeuw verklaart de naam.

Volgens dat verhaal ligt hier eerst een vervallen brug, de Inrebrug of Innerbrug. Op Vastenavond steken enkele geestelijken die in brand.

De herstelde of vernieuwde brug krijgt daarom de naam Papenbrug. Een minder spannend verhaal zegt dat katholieke geestelijken de brug gebruiken om tussen de Oude en Nieuwe Kerk te lopen.

Elsje Christiaans uit Jutland komt hier ergens aan Op ’t Water in april 1644 aan land. Net als duizenden andere Europeanen zoekt ze in Amsterdam een betere toekomst.

Elsje verblijft tijdelijk bij een slaapvrouw in de buurt. Zulke vrouwen wachten nieuwkomers op de steiger op en bieden goedkope slaapplaatsen aan.

Op de avond van 27 april eist de slaapvrouw een daalder, maar Elsje heeft dat geld niet. De volgende ochtend om half acht dreigt ze Elsjes spullen in beslag te nemen.

Er ontstaat ruzie. De slaapvrouw valt Elsje aan met een bezemsteel. Elsje pakt een bijl, slaat haar op het hoofd en de vrouw valt roerloos van de trap in de kelder.

Elsje probeert te vluchten en springt in het Damrak. Omstanders halen haar uit het water en brengen haar naar het Stadhuis, nu het Paleis op de Dam.

Daar wordt ze opgesloten in de kerkers. Op één mei krijgt ze de doodstraf en wordt ze op het schavot voor het Stadhuis gewurgd.

Haar lichaam gaat naar de Volewijck in Amsterdam-Noord en wordt daar opgehangen met de bijl.

Nog diezelfde dag tekent Rembrandt Elsje. Hij maakt twee tekeningen, één van voren en één van opzij. Beide hangen nu in het Metropolitan Museum of Art in New York.

Ook Anthonie van Borssom tekent Elsje. Waarschijnlijk hangt ze dan al enkele weken aan de paal en is haar lichaam naar beneden gezakt.

Oorspronkelijk is de Amstel hier veel breder dan nu: 100 in plaats van 35 meter. De rivier ligt tussen twee dijken, de Warmoesstraat en Nieuwendijk.

Langs de dijken komen huizen. Eigenaren plempen steeds meer land aan in de rivier. Daar bouwen ze pakhuizen en waterstoepen voor het laden en lossen van boten.

Begin zestiende eeuw grijpt het stadsbestuur in. Huiseigenaren moeten het land verder indijken en mogen er in ruil voor bouwen.

Op de kaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544 ligt langs de westoever al een kade, bijna zoals nu.

Aan de kant van de Warmoesstraat staan achterhuizen tot aan het water. Aan de kant van de Nieuwendijk loopt een openbare kade.

De kade heet eeuwenlang Op ’t Water, terwijl het water zelf al Damrak heet. Pas in 1875 krijgt ook de kade de naam Damrak.

Daarna ontstaan verschillende plannen om het hele Damrak te dempen, maar die worden niet uitgevoerd.

Amsterdam is in de zestiende eeuw beroemd om haar zeep en telt veel zeepziederijen. 'De Vergulde Hand' wordt in 1554 opgericht en bestaat nog steeds.

Het is de oudste nog bestaande zeepfabriek ter wereld. Tot 1905 zit de fabriek hier aan het Damrak, nu in Drenthe.

Zeep ontstaat wanneer vet reageert met sterk loog. Vroeger gebruiken makers daarvoor potas, as van verbrande planten uit de Oostzeelanden.

Door de reactie verzeept het vet. Dit proces heet zieden, een ander woord voor koken.

Tot 1961 hangt hier de oorspronkelijke gevelsteen uit 1698. Die ligt nu in het Amsterdam Museum. De huidige steen is daarop gebaseerd.

Amsterdamse groene zeep staat in heel Europa goed bekend. Ze wordt gemaakt van hennep- en raapolie. Goedgekeurde zeep krijgt een stempel met het stadswapen.

Hier aan het Damrak ligt de laatste historische waterstoep van Amsterdam. De stoep dient voor het laden en lossen tussen het Damrak en de Warmoesstraat.

Op de kaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544 is ze al te zien, samen met andere waterstoepen die allemaal verdwijnen.

Het is bijzonder dat beide panden naast de stoep nog bestaan. Vooral het pand aan de stadszijde raakt zwaar in verval.

Wanneer Stadsherstel het in 1981 koopt, is het onbegaanbaar. Delen van vloeren ontbreken, balken zijn verrot en regen stroomt door het dak.

Toch wordt het gekraakt. Op drie juni 1988 brandt een groot deel uit. Daarna volgt alsnog de restauratie.

De rij huizen aan het Damrak ziet er schilderachtig uit, maar je kijkt tegen de achterkant. Het zijn pakhuizen die vanaf het water worden bevoorraad.

De nette voorkanten staan aan de Warmoesstraat. Zoals veel pakhuizen zijn de panden erg diep. Dat is praktisch voor laadvloeren en daglicht is niet nodig.

Schuiten leggen pal tegen de huizen aan. Via hijsbalken gaan vaten bier, graan, vis, hout en andere handelswaar naar binnen.

De gevelwand wordt onderbroken door de Guldehandsteeg. Daar ligt een waterstoep waarmee je het water bereikt. Oorspronkelijk zijn er meer van zulke stoepen.

Het Korenmetershuisje wordt in 1620 gebouwd voor het Korenmetersgilde. Het is één van de weinige bewaarde gildehuizen.

Vanaf halverwege de zestiende eeuw is graan de belangrijkste handel van Amsterdam, de zogenoemde moedernegotie.

De stad importeert graan uit verschillende landen, vooral Polen en Rusland. Schepen brengen het naar Amsterdam, waar het in pakhuizen wordt opgeslagen en verder verkocht.

Tussen het Damrak en de Nieuwezijds Voorburgwal zitten graanhandelaren, makelaars, korenzetters en korenmeters dicht bij elkaar.

Vanaf 1617 vindt de handel plaats in de Korenbeurs naast de Oude Brug. Korenmeters en korenzetters zorgen dat alles eerlijk verloopt.

In de eerste jaren van de zeventiende eeuw vestigt Willem Janszoon Blaeu hier zijn familiebedrijf. Eerder begint hij op de Lastage met boeken, wereldbollen, kaarten en instrumenten voor de scheepvaart.

De plek aan het Damrak is ideaal, dicht bij de haven waar informatie voor zijn kaarten binnenkomt en zijn belangrijkste klanten zitten.

In de buurt zitten veel drukkers, met zijn grootste concurrent Janssonius zelfs als buurman.

Vanaf 1605 brengt Blaeu wereldkaarten uit die hij regelmatig vernieuwt. Hij groeit uit tot een autoriteit op het gebied van zeekaarten.

In 1633 benoemt de VOC hem tot officiële kaartenmaker. Vanaf dan krijgt hij alle informatie uit de eerste hand.

Drie generaties Blaeu werken voor de VOC. Het familiebedrijf blijft groeien en telt in 1660 tussen de 80 en 100 werknemers.

Hoogtepunt is de dure, luxueuze 'Atlas Maior', met kaarten van alle dan bekende gebieden.

Rijke verzamelaars zoals Maria de’ Medici, Christina van Zweden en tsaar Peter de Grote betalen veel voor exclusieve exemplaren. De familie wordt schatrijk en treedt toe tot de Amsterdamse elite.

Eind negentiende eeuw wordt duidelijk dat Amsterdam een nieuwe koopmansbeurs nodig heeft. Opvallend genoeg krijgt een utopisch-socialistische architect de opdracht voor dit centrum van het kapitalisme.

Berlage ontwerpt het gebouw zo dat het ook nuttig blijft nadat het kapitalisme is verslagen. Hij denkt dat dit snel zal gebeuren.

Veel kunst aan de binnen- en buitenkant heeft daarom een socialistisch karakter. Het gebouw heeft vanaf het begin problemen.

De ondergrond is instabiel en bij de opening zitten al scheuren in de muren. Eerdere gebouwen op de gedempte Amstelbedding, zoals de Beurs van Zocher en die van Hendrick de Keyser, hebben hetzelfde probleem.

Al vijf jaar na de opening zijn verstevigingen nodig. Tijdens een architectencongres in 1996 klinken plotseling onheilspellende geluiden en moet het gebouw opnieuw worden versterkt.

Beurshandelaren blijven maar tien jaar. Ze voelen zich niet thuis in het idealistische moderne gebouw en verhuizen naar het klassieke Beursplein 5.

Amsterdam ontsnapt in juli 1622 aan een ramp. Een oplettende weesjongen ontdekt een Spaans plan om een schuit vol buskruit onder de Beurs van Hendrick de Keyser te laten ontploffen.

Hij zoekt bij de Beurs, op het huidige Rokin, naar zijn bal en ontdekt het kruitschip onder de bogen. Hij waarschuwt kooplieden en de lading wordt onschadelijk gemaakt.

Het stadsbestuur biedt hem 300 gulden, maar hij vraagt liever toestemming voor alle Amsterdamse jongens om tijdens de kermisweek op het Beursplein lawaai te maken.

Hij krijgt zijn zin en zo ontstaat het beurstrommelen. De traditie verhuist later met de beurs mee en groeit uit tot een jeugdherinnering voor generaties Amsterdammers.

De laatste decennia sterft de traditie langzaam uit. Het verhaal klinkt als een legende, maar een deel klopt.

In juli 1622 ontdekt Amsterdam werkelijk een complot. Brandstichters willen bij het Oost-Indisch Huis, het Stadhuis en andere belangrijke plekken buskruit laten ontploffen.

Ze willen stad en gewest “in de uyterste confusie ende ruyne te brengen”. Hoofdverdachte Balthasar Paul bekent na verhoor en waarschijnlijk marteling.

Hij wordt op een schavot voor het Stadhuis gewurgd. Zijn lichaam wordt met buskruit geblakerd en als waarschuwing in de Volewijck opgehangen.

Er wordt inderdaad een doos buskruit gevonden. Ook klagen mensen regelmatig over spelende kinderen bij de Beurs. Met het Burgerweeshuis vlakbij kunnen daar weeskinderen bij zijn.