wandeling: rondom de Nes

De eerste VOC-aandelen worden hier verkocht. Wie een aandeel wil, meldt zich in augustus 1602 bij Dirck van Os in de Nes.

Zijn precieze adres is onbekend, maar hij woont in het eerste deel van de straat. In zijn voorhuis ligt een register waarin kopers aangeven hoeveel ze willen investeren.

Van Os is bewindvoerder en financieel brein van de VOC, die eerder dat jaar wordt opgericht.

Om de beurt kijken bestuurders toe hoe boekhouder Barent Lampe de inschrijvingen vastlegt. Op de laatste dag is het druk, ook met gewone Amsterdammers.

Als laatste schrijft Lampe zijn huishoudster in voor vijftig gulden. In Amsterdam investeren 1.143 mensen samen 3.674.945 gulden.

Ook in andere steden kan iemand intekenen, maar nergens gebeurt dat zo massaal.

Op 29 april 1614 wordt hier de Stadsbank van Lening opgericht. De stad wil daarmee particuliere pandjesbazen bestrijden die vaak woekerrente vragen.

Arme Amsterdammers kunnen hier goedkoper lenen. Wie iets wil belenen, gebruikt niet de hoofdingang aan de Oudezijds Voorburgwal, maar deze ingang in de Enge Lombardsteeg.

Het reliëf van Hendrick de Keyser toont hoornen van overvloed, als symbool van de rijkdom van de stad.

Boven de poort staat: “Voor de Noodt Druftigen is hier gestelt. De Bank van Leeninge voor een cleijn gelt.”

Door een slechte indeling van de beeldhouwer worden de letters naar rechts steeds kleiner. De poort zit tussen de oude turfpakhuizen.

Hier zie je goed hoe diep de pakhuizen en de opslag van de Stadsbank zijn.

In 1582 opent hier de Vleeshal in de voormalige Sint Pieterskapel. Het is de enige plek waar rauw vlees mag worden verkocht, onder streng toezicht.

Vleeskeurmeesters controleren de vele regels. Verschillende soorten vlees moeten gescheiden blijven en krijgen elk een eigen plek in de hal.

Slagers slachten in hun eigen zaak en huren één van de 48 banken in de Vleeshal. Om iedereen een goede verkoopplek te geven, wisselen ze elke week van bank.

Na enkele jaren is de Grote Vleeshal al te klein. In de voormalige kapel van het Margrietenklooster opent de Kleine Vleeshal en elders komen dependances.

Tussen beide hallen liggen de gevogelte- en riviervismarkt. Ondanks de drukte kan niet iedereen vlees betalen. Vooral rundvlees is voedsel voor de elite.

Op de zolder van de Grote Vleeshal vergadert het Vleeshouwersgilde. In 1779 sluit de hal en wordt het gebouw gesloopt.

In het huidige pand herinneren een gevelsteen en ossen hoog in de gevel aan de Oudezijds Voorburgwal aan de Grote Vleeshal.

De geveltop komt van het oorspronkelijke gebouw op deze plek.

Herberg De Brakke Grond wordt begin zeventiende eeuw voor het eerst genoemd. Eerder is het gebouw onderdeel van het Margrietenklooster.

Zoals veel herbergen houdt De Brakke Grond veilingen. Vooral tabak uit Oost-Indië wordt er verhandeld en de herberg groeit uit tot centrum van de tabakshandel.

Wanneer Rembrandt ruzie krijgt met buurman De Pinto over tabaksopslag in een kelder, wordt het conflict hier behandeld.

Rond 1700 gaat er van alles onder de hamer: wol, Italiaanse olie, limoensap uit Curaçao en steeds meer thee.

Op de veildag kunnen kopers de thee keuren en tegen betaling proeven. Thee verdringt koffie en De Brakke Grond wordt in de achttiende eeuw het centrum van de theehandel.

Het gaat om grote hoeveelheden. In 1817 worden 60.000 kisten thee verhandeld. Tot ver in de twintigste eeuw blijven hier veilingen.

Gerbrand Adriaensz. Bredero wordt op zestien maart 1585 geboren op de hoek van de Nes en Sint Pieterspoortsteeg.

Het huis staat op Gilles Coignets schilderij 'De trekking van de loterij van 1592 ten behoeve van het Dolhuis'.

Rechts van het podium zie je in fakkellicht het eenvoudige huis met begane grond en zolder.

Bredero dankt zijn naam aan het uithangbord van het buurhuis, waarop geus Hendrick van Brederode staat.

Zijn vader is schoenmaker en verdient goed. Leer is kostbaar en goede schoenen zijn alleen voor de hogere klasse.

Mensen met minder geld dragen stoffen sloffen of schoenen die deels van hout zijn.

Bredero woont hier tot 1602 en verhuist dan naar de Oudezijds Voorburgwal, waar hij de rest van zijn leven blijft.

Rederijkerskamer De Eglantier, vlakbij op de zolder van de Kleine Vleeshal, speelt een belangrijke rol. Hier worden veel van zijn kluchten, blijspelen en tragikomedies opgevoerd.

Jochem Swartenhondt is een beroemdheid in het zeventiende-eeuwse Amsterdam. Samen met zijn vrouw Elisabeth Bas heeft hij hier een voorname herberg.

Die heeft een goede naam en het stadsbestuur laat er belangrijke gasten slapen. Elisabeth Bas stuurt daarvoor gepeperde rekeningen. Swartenhondt is meestal op zee.

Hij begint in 1577 als scheepsjongen en werkt zich omhoog. In 1586 is hij matroos, maar Spanjaarden nemen hem gevangen en laten hem als galeislaaf werken.

Een jaar later ontsnapt hij. De informatie die hij meebrengt, vormt de basis voor een glanzende carrière.

Als bevelhebber van de Admiraliteit bestrijdt hij Duinkerker kapers en verovert hij Spaanse schepen. In 1602 kaapt hij zes Spaanse suikerschepen.

Zijn grootste overwinning volgt in oktober 1622. Bij Gibraltar houdt hij met vier schepen een aanval van twintig Spaanse oorlogsschepen tegen, de Tweede Slag bij Gibraltar.

Amsterdam ontvangt hem als zeeheld. Ondanks verzoeken om door te gaan, vaart hij niet meer uit.

Hij is indrukwekkend groot en een bekende verschijning. Nicolaes Pickenoy schildert hem, zijn dochter en zijn schoonzoon.

Swartenhondt overlijdt in 1627. Zijn vrouw leeft nog meer dan twintig jaar.

Tot 1913 staat hier de Sint Pieterspoort. De poort wordt halverwege de zestiende eeuw aangelegd op het terrein van het Sint Pietersgasthuis.

Nadat het gasthuis verdwijnt, wordt het druk. Met de vleeshallen en riviervismarkt aan de Nes vormt de poort een belangrijke verbinding naar de Amstel.

In de poort zit het veerhuis voor de Watergraafsmeer. In 1913 wordt de monumentale poort gesloopt voor de Rotterdamse Bank.

Een doorgang tussen Nes en Rokin blijft op dezelfde plek bestaan. Die verdwijnt in 1987 bij de bouw van de Fortis Bank.

Fortis maakt later plaats voor Hudson’s Bay en die winkel weer voor NRC.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zitten hier dertien onderduikers in de kelder. Na de oorlog maakt fotograaf Cas Oorthuys hier een bekende foto.

Daarop staan niet de onderduikers, maar het echtpaar dat hen verbergt. De onderduikers weigeren op de foto te gaan.

Coen en Ella van Eekeres wonen in de conciërgewoning van deze tabaksloods. Achter een kastenwand zit de verborgen toegang tot de kelder.

Als het donker is, mogen de onderduikers boven in de woonkamer luchten. Wanneer iemand aanbelt, houdt het echtpaar die persoon lang aan de praat.

Zo krijgen de onderduikers tijd om zich te verstoppen. Alle dertien overleven de oorlog.

Frascati begint in 1810 als koffiehuis en breidt snel uit met een feestzaal vol kroonluchters, fonteinen en bomen.

In 1830 krijgt Frascati een nieuwe eigenaar en wordt het echt spectaculair. De zaal biedt plaats aan 1.500 mensen en uit de fonteinen spuit eau de cologne.

Concerten, theaterspektakels, voordrachten en circussen komen naar Frascati. Hoogtepunt is de jaarlijkse kermis in september.

Dan verandert het gebouw in een “toovertuin”. Het ene jaar lijkt die op Versailles, het andere jaar krijgt ze een Italiaanse stijl.

Steeds worden kosten noch moeite gespaard. In 1879 sluit het bekendste theater van de Nes. Een jaar eerder is de kermis verboden.

Of die gebeurtenissen met elkaar te maken hebben, is onbekend.

Al in de zestiende eeuw wordt Spawater gebotteld. Op deze gevelsteen uit 1608 staan drie speciale flessen, met touw omwikkeld zodat ze geschikt zijn voor reizen.

Vaak zit er ook wijn in. Zelfs in Engeland worden zulke flessen gevonden.

De steen zit eerst in de achtergevel van Nes 73 en staat daarna tientallen jaren in de Munttoren.

Na restauratie hangt hij nu in Het Gebed Zonder End. De steeg dankt haar naam waarschijnlijk aan de vele kloosters die hier staan.

Volgens een ander verhaal verwijst de naam naar een oud uithangbord.

Dirck van Osch was één van de protestante handelaren die Antwerpen ontvluchtte na de val van de stad in 1585. Hij hoefde in Amsterdam niet opnieuw te beginnen, een flink deel van zijn handelscontacten was net als hij naar het noorden gevlucht.

De Vlaamse handelaren brachten een nieuw elan, de financiële markt in Antwerpen was een stuk verder ontwikkelt dan in Amsterdam en de nieuwe Amsterdammers brachten die kennis met zich mee.

De bestaande Amsterdamse handelaren sloten de zuiderlingen het liefst uit en zo ontstond een circuit van geslaagde Vlaamse handelaren, die veel samenwerkten. Dirck van Os was één van de belangrijksten van hen.

Hij handelde in graan, levertraan, leer en edelstenen. Samen met anderen uit Vlaanderen levert hij het durfkapitaal voor expedities naar de Oost. Eerst door pogingen om een route via de Noordkaap en om Rusland heen te vinden, later met de allereerste geslaagde expedities rond Kaap de Goede Hoop.

Dirck van os woonde hier in het eerste deel van de Nes, op welk nummer precies is niet bekend.