wandeling: van Damstraat tot Grimburgwal

In 1550 worden hier de turfpakhuizen gebouwd. Dit is één van de oudste gebouwen van Amsterdam en heeft nog steeds het oorspronkelijke houtskelet.

Vanuit dit pand delen de huiszittenmeesters turf en voedsel uit aan armen.

Al snel wordt het te krap, vooral omdat de Stadsbank van Lening meer ruimte nodig heeft.

In 1610 krijgen de huiszittenmeesters een nieuw pand aan de Leprozengracht, het huidige Waterlooplein. Ook dat Turfpakhuis bestaat nog.

Op 29 april 1614 richt Amsterdam hier de Stadsbank van Lening op. Zo bestrijdt de stad particuliere pandjesbazen die woekerrente vragen en kunnen arme inwoners goedkoper lenen.

Veel pandjesbazen zijn Italianen uit Lombardije, Lombarden genoemd. Daar komen de namen Lombardsteeg en lommerd vandaan.

Na de protestantse machtsovername van 1578 probeert de stad de woekeraars eerst met regels en later met de Stadsbank aan te pakken.

De bank begint in één van de turfpakhuizen en groeit uit tot een groot complex tussen Oudezijds Voorburgwal en Nes, met hulpbanken elders.

De maximale rente is 16,25 procent. Dat lijkt hoog, maar woekeraars vragen soms 33 procent.

De winst gaat naar de armenzorg. De allerarmsten hebben er niets aan, want je moet wel iets bezitten om te belenen.

De Stadsbank bestaat nog steeds, maar is gelukkig veel kleiner dan vroeger.

Het Huis aan de Drie Grachten wordt in 1610 gebouwd. Er staan eerder al huizen en materiaal daarvan wordt opnieuw gebruikt.

Het pand wordt tegelijk met Oudezijds Voorburgwal 247 gebouwd, door dezelfde eigenaar en in dezelfde stijl.

In 1687 krijgen de huizen verschillende eigenaren en gaan ze er anders uitzien. In 1909 wordt het Huis aan de Drie Grachten gerestaureerd op basis van een schilderij van Gerrit Berckheyde uit eind zeventiende eeuw.

De trapgevels worden opnieuw opgemetseld. In 2023 staat het huis te koop voor 4,3 miljoen euro.

Op acht januari 1631 wordt hier in de Agnietenkapel het Athenaeum Illustre opgericht. Amsterdam wil eigenlijk een universiteit, en al veel eerder, maar Leiden werkt tegen.

Leiden heeft de oudste universiteit van Nederland en vreest dat studenten liever in Amsterdam gaan studeren.

De Leidse universiteit ontstaat in 1575, wanneer Amsterdam nog katholiek is. Na de Alteratie kiest Willem van Oranje ervoor de tweede universiteit in Franeker te stichten.

In de zeventiende eeuw breekt de wetenschap door. Ontdekkingen en reizen maken de wereld groter. Amsterdam vindt dat de belangrijkste stad van het land een universiteit nodig heeft.

Zonder toestemming kiest de stad voor een Athenaeum Illustre, een opleiding tussen Latijnse school en universiteit.

Het moet meteen de beste school worden. Daarom haalt Amsterdam Barlaeus en Vossius binnen, wetenschappers met internationale naam.

Met een jaarsalaris van 2.600 gulden is Vossius direct de best betaalde hoogleraar van de Republiek.

Het Athenaeum wordt populair. Bij lessen van Barlaeus en Vossius zit de Agnietenkapel vol met studenten en andere belangstellenden uit het hele land.

De openbare colleges zijn in het Latijn. Studenten kunnen tegen betaling thuis bij de hoogleraar bijles krijgen.

In Amsterdam halen ze hun kandidaats. Voor verdere studie gaan ze naar Leiden, Franeker, Groningen of Harderwijk.

Het Athenaeum krijgt steeds meer leerstoelen en studenten. Pas in 1877 mag het zich Universiteit van Amsterdam noemen.

Nadat protestanten in Amsterdam de macht overnemen, nemen ze katholieke kerken en kloosters in beslag. Het Sint Ceciliaklooster wordt een verblijf voor “Prinsen en groote Heeren” die de stad bezoeken.

Het klooster heet voortaan Prinsenhof, waarschijnlijk door hoge gasten als Willem van Oranje, prins Maurits en Maria de’ Medici. Ook de Admiraliteit trekt in een deel.

In 1647 wordt het te klein. De opvang voor gasten verhuist naar het speciaal gebouwde Oudezijds Herenlogement aan de Grimburgwal.

In de Napoleontische tijd wordt het Prinsenhof het Stadhuis. Koning Lodewijk Napoleon heeft het oude Stadhuis op de Dam, nu het Paleis, ingenomen.

Het nieuwe Stadhuis krijgt een rariteitenkamer met voorwerpen uit de Amsterdamse geschiedenis, zoals Goliath uit het Oude Doolhof, beelden uit de vierschaar en maquettes van het Stadhuis op de Dam.

Het stadsbestuur blijft hier tot de opening van de Stopera in 1988. Het Prinsenhof is nu een chique hotel.

In de geveltop staan verwijzingen naar de tabakshandel: vier mensen, tabaksrollen en manden. Het is onduidelijk wie precies is afgebeeld.

Gaat het om een inheemse Amerikaan, een slaafgemaakte of een zogenoemde zogeheten tabaksindiaan?

Zo’n figuur combineert kenmerken en wordt vaak gebruikt voor tabakshandel, reclame of het werelddeel Amerika.

Het ligt voor de hand dat een tabakshandelaar of WIC-bevelvoerder opdracht geeft voor het pand en de geveltop, maar zeker is dat niet.

Oudezijds Achterburgwal 191 is jarenlang één van de meest gefotografeerde huizen van Amsterdam. Het verzakt zo ver dat alleen een speciale constructie, zogenoemde op-en-neren, het overeind houdt.

In 2005 wordt het huis gerenoveerd en veel rechter gezet. Een woning mag maximaal één centimeter per meter scheefstaan.

Daarom worden de balken aan de lage kant verhoogd. De vloeren in het huis liggen wel waterpas.

De Oudemanhuispoort is een gang die rond 1600 wordt aangelegd bij de bouw van het Oudemanhuis op het binnenterrein. Aan beide kanten staat een poort.

Aan de Oudezijds Achterburgwal komt in 1763 een poort van natuursteen. De maker is onbekend.

In het fronton staat een knijpbril, een verwijzing naar de oude mannen en vrouwen in het Oudemanhuis. Aan de achterkant zit nog zo’n bril.

Veel immigranten in Amsterdam spreken Frans. Een deel bestaat uit protestantse Walen die vluchten voor de inquisitie en de Bloedraad van Alva.

Een andere groep bestaat uit protestantse hugenoten die Frankrijk na de Bartholomeusnacht verlaten.

De Fransen vormen een eigen gemeenschap en blijven hun taal spreken. Na de protestantse machtsovername krijgen ze de Waalse Kerk, eerst ook Franse Kerk genoemd.

Ook krijgen ze een eigen weeshuis en bejaardenhuis aan de Lauriergracht in de Jordaan. Die gebouwen verdwijnen, maar in de Waalse Kerk is nog elke week een Franstalige dienst.

Vrouwen die worden opgepakt voor prostitutie, landloperij of bedelarij, lopen het risico hier in het Spinhuis terecht te komen. Daarachter zit een idealistisch idee. Ze zitten niet alleen opgesloten, maar leren door te spinnen en breien ook een vak waarmee ze na hun vrijlating zelf geld kunnen verdienen.

De mannen zitten in het Rasphuis, de vrouwen in het Spinhuis. Het Spinhuis opent in 1597 in een deel van het oude Sint Ursulaklooster aan de Oudezijds Achterburgwal. In 1643 brandt het gebouw helemaal af. De nieuwbouw begint meteen en is vandaag nog te zien.

Naast criminele vrouwen komen hier ook vrouwen met een geestelijke stoornis terecht. Zij moeten heropgevoed worden, maar gelden niet als ‘krankzinnig’ genoeg voor het Dolhuys.

Verder zijn er zogenoemde geldgasten: vrouwen die op verzoek van hun familie worden opgesloten. De familie moet daarvoor betalen en heeft toestemming van de rechter nodig.

Ook arme vrouwen kunnen hier in ruil voor kost en inwoning werken. Het Spinhuis houdt de verschillende groepen zoveel mogelijk uit elkaar. In totaal is er plaats voor ongeveer tachtig vrouwen.

Voor twee stuivers kunnen Amsterdammers de vrouwen in het Spinhuis bekijken. Dat is een populair uitje, vooral tijdens de kermis. Ook buitenlandse bezoekers zien een bezoek aan het Spinhuis als een normaal onderdeel van hun reis door Amsterdam.

Aan het einde van de 18de eeuw raakt het Spinhuis overvol en vervallen. In 1780 besluit het stadsbestuur een groot nieuw gesticht te bouwen in de Plantage, waar nog genoeg grond is. In 1782 verhuizen de vrouwen uit het Spinhuis en de mannen uit het Rasphuis naar het Nieuwe Spin- en Werkhuis aan de Roetersburgwal.

De Gasthuispoort is gebouwd in 1603. Daarvoor staat hier de toegang tot het Oude Nonnenklooster. Na de Alteratie verandert het klooster in het Sint Pietersgasthuis. Daaraan dankt de poort haar naam.

In 1763 maakt Jan van Logteren de beelden boven op de poort. Naast het stadswapen van Amsterdam staan een man en een vrouw. Hun houding en gezichtsuitdrukking laten zien dat ze zich ziek voelen.

Vroeger staat de poort altijd open, maar nu is hij bijna altijd dicht. Hij geeft niet alleen toegang tot het Sint Pietersgasthuis, maar ook tot de Bayerd. Behoeftige mensen kunnen daar maximaal drie nachten onderdak krijgen.

In de gang achter de Gasthuispoort zit de ingang van de Bayerd, ook wel Bayart genoemd. Herman Schouten tekent die ingang in 1793. Het pleintje voor de poort staat bekend als de ‘Bleide Hoeck’. Bedelaars krijgen hier etensresten uit het gasthuis.

De schilder en uitvinder Jan van der Heijden woont en werkt meer dan dertig jaar in de Koestraat. In 1681 krijgt hij deze ruimte van de stad. Ooit is dit de kapel van het Bethaniënklooster. Na de Alteratie wordt het de Latijnse School en vanaf 1681 gebruikt Van der Heijden het als werkplaats en woning.

Eerder woont hij op de Dam en noemt hij zichzelf schilder. Na het Rampjaar 1672 stort de Amsterdamse kunstmarkt in. Veel schilders komen in de problemen, maar Van der Heijden kiest een andere richting en richt zich vooral op uitvindingen.

Hij wordt vooral beroemd met de straatlantaarn en de brandspuit. Het pand aan de Koestraat verandert geleidelijk in een fabriek. Van der Heijden bedenkt niet alleen uitvindingen, maar produceert ze ook en verdient daar veel geld mee.

Naast brandspuiten en lantaarns werkt hij aan kachels, scheepskamelen, baggermolens en dijkbeheer. In 1712 sterft hij hier in de Koestraat.

De Koestraat dankt haar naam aan de nonnen van het Bethaniënklooster. Zij verdienen onder meer geld met het vetmesten van koeien en bouwen daarvoor stallen op hun kloosterterrein.

Magere ossen komen uit Denemarken om hier te worden vetgemest voor de verkoop. In de 17de eeuw gebeurt dat op grote schaal. Elk voorjaar arriveren vele tienduizenden dieren, soms per boot, maar meestal in grote kuddes die door Noord-Duitsland hierheen lopen.

In de zomer eten de koeien zich vol. De winter halen ze niet, want dan zijn ze geslacht. De nonnen hebben een reputatie hoog te houden: alleen zij mogen de koeien leveren voor de jaarlijkse maaltijden van de schutters. Hun stallen staan aan een doodlopend pad.

In 1525 koopt de stad de strook grond met dit pad en legt daar de Koestraat aan. Straten krijgen dan nog geen officiële naam, maar bewoners noemen deze straat al snel de Koestraat. Zo heet hij vandaag nog steeds.

Dit was het gildehuis van de wijnverkopers. In 1630 kopen zij het pand en laten ze de poort maken. Eerst staat daarop een portret van Bacchus, maar al snel komt daarvoor bisschop Urbanus in de plaats, de beschermheilige van de wijnboeren.

De gevel is de oudst bekende halsgevel van Amsterdam. Ook binnen zijn nog veel originele details bewaard. In het huis en op de achtergevel zitten verschillende gevelstenen die van andere plekken in de stad komen.

De bestuurders van het gilde laten zich meerdere keren schilderen. Niet al deze gildestukken blijven bewaard. Drie verdwijnen en drie andere worden in stukken gesneden tot losse portretten. Een zesde werk, van Nicolaes Pickenoy, is in 1949 voor het laatst gezien in een particuliere collectie in Zuid-Afrika.

Er blijven twee schilderijen over: één uit 1630 en één van Ferdinand Bol, gemaakt dertig jaar later. In 1798 wordt het gilde opgeheven en raken de panden in verval.

Aan het begin van de 20ste eeuw is het gebouw een soort woonkazerne. Daarna koopt wijnhandelaar Boelen de panden. Die aankoop leidt tot de oprichting van de vereniging Hendrick de Keyser, die monumenten koopt en restaureert. Boelen wordt de eerste voorzitter.