wandeling: rondom de Nieuwmarkt

Oorspronkelijk staat hier een blinde muur van de eetzaal van het Bethaniënklooster. Na de Alteratie van Amsterdam verkoopt de stad de kloostergrond en komen hier huizen.

Marcus de Vogelaer koopt het linkerdeel van het klooster en bankier Leenaert Raye het rechterdeel. Raye laat boven de deur zijn wapenschild plaatsen.

Voor 1578 liggen hier in de kloostertijd een ziekenzaal, een eetzaal en spinkamers. Raye en De Vogelaer splitsen het gebouw en laten verschillende ramen, deuren en twee stoepen aanbrengen. Aan de achterkant breidt Leenaert Raye zijn deel flink uit.

Bij de stadsuitbreiding van 1612 verliest de Sint Anthoniespoort haar functie. De stad verbouwt de poort tot een nieuwe Waag, die de Waag op de Dam aanvult en deels vervangt.

De binnenplaats krijgt een dak en het gebouw een extra toren. Boven de deuren komen luifels, met daaronder grote weegschalen.

In de Waag heft de stad belasting op handelswaar, een belangrijke bron van inkomsten. In principe moet elk product eerst worden gewogen voordat iemand het mag verkopen. De Waag op de Nieuwmarkt neemt vooral zware handel over, zoals balen tabak, scheepsankers en kanonnen.

Al snel dempt de stad de grachten rond de poort. Zo ontstaat het plein de Nieuwmarkt. Voor handelaren is de verhuizing van de Dam naar deze veel ruimere plek een grote verbetering.

Eén keer per week vindt hier de Sint Anthoniesmarkt plaats. Al snel groeit die uit tot een dagmarkt, omdat zeelieden elke dag nieuwe handelswaar aanvoeren vanuit de nabijgelegen haven. Door de combinatie van de Waag en de markt wordt de Nieuwmarkt een bijzonder druk deel van Amsterdam.

Het dubbele huis aan Nieuwmarkt 20-22 wordt in 1605 gebouwd door Hendrick de Keyser, nadat de oude stadsmuur is gesloopt en het Minnebroedersklooster is opgeheven.

De opdrachtgever is Jan Hermansz van Reen, een van de oprichters en eerste bewindhebbers van de VOC. Aan het begin van de 17de eeuw moet dit een van de grotere huizen van de stad zijn geweest.

Bij de bouw staat het huis nog aan de stadsgracht. In de jaren daarna krijgt die een overkluizing om plaats te maken voor de Nieuwmarkt. In 1691 wordt het brede huis gesplitst in twee aparte woningen.

In 1597 is Jan Hermansz van Reen een van de oprichters van de ‘Nieuwe Compagnie van de vaerte op Oost-Indiën tot Amsterdam’. In 1602 gaat die op in de Verenigde Oost-Indische Compagnie en wordt Hermansz een belangrijk man binnen de VOC.

In 1609 geeft de compagnie Hudson opdracht een route naar Indië te zoeken. Jan Hermansz en Marcus de Vogelaer moeten daarvoor een schip vinden. Ze kiezen de Halve Maen, waarmee Hudson naar New York vaart.

Bijzonder zijn de volledig stenen gevel en het uitkijkplatform tussen de twee daken. Vanaf daar kan Jan Hermansz over en langs de Waag naar de binnenkomende schepen in de oude haven kijken. Meer huizen bij de haven hebben zulke uitkijkplekken, vaak in de vorm van een torentje.

In 1840 moet de oude vishal op de Dam plaatsmaken voor de beurs van Zocher. De vishandelaren krijgen houten barakken aan de Geldersekade op de Nieuwmarkt. In 1862 worden die vervangen door een nieuwe stenen hal.

Eigenlijk is niemand blij met de nieuwe hal. Het gebouw belemmert het uitzicht op de Nieuwmarkt en is te klein en onhandig ingericht. Ook is het water van de Geldersekade veel vuiler dan dat van het Damrak. Omdat de vissen levend in het water blijven, gaat hun kwaliteit achteruit.

In 1901 sluit de hal al. Tot de sloop in 1938 dient de Vishal als opslagruimte. Daarna is iedereen blij met het vrije uitzicht op de Waag.

Mogelijk zijn aan het water van de Geldersekade nog trappen naar de steigers van de Vishal bewaard. Aan beide kanten liggen nu houten vlonders waar vroeger steigers lagen. Misschien zitten de oude trappen daar nog onder.

Hier achter de Sint-Lucaspoort vergaderen de bestuurders van het kunstenaarsgilde. Het is een grote groep, want Amsterdam trekt veel kunstenaars aan en er zijn veel geïnteresseerde kopers.

Veel Amsterdammers hebben thuis een schilderij hangen. Hoeveel schilderijen in de 17de eeuw in Holland worden gemaakt, blijft een schatting. Waarschijnlijk zijn het er ruim een miljoen. Ze zijn te koop in winkels, ateliers en op markten.

Het Sint-Lucasgilde telt niet alleen kunstschilders. Ook gewone schilders, tapijtmakers, beeldhouwers en zelfs boekverkopers zijn lid. Halverwege de 17de eeuw richten de boekverkopers een eigen gilde op.

Gilden zijn meer dan beroepsverenigingen. Ze controleren de markt en bepalen wie er mag werken. Het Lucasgilde staat ook bekend om zijn enorme feesten.

Daarnaast regelen de gilden bijvoorbeeld begrafenissen. Beroepsgenoten zijn verplicht daarbij aanwezig. Wie niet komt, krijgt een boete.

Door deze poort bereiken de chirurgijns hun gildekamer. Daar houden ze vergaderingen en nemen ze examens af. De poort geeft ook toegang tot het Theatrum Anatomicum, waar ontledingen en anatomische lessen plaatsvinden.

In de gevel zit een borstbeeld van Hippocrates met daaronder de tekst ‘Theatrum Anatomicum’. Op de spits van de koepeltoren staat een vergulde windvaan met het woord ‘anatomia’. Die wijst de plek aan van het Theatrum Anatomicum, de trots van het Amsterdamse chirurgijnsgilde. Op het schilderij van Ouwater is de windvaan te zien.

Chirurgijns doen vooral praktisch werk. Ze verwijderen galstenen en uitwendige gezwellen, laten bloed af en zetten bloedzuigers. Ook ‘koppen’ ze: ze plaatsen een heet glas op de huid om een infectie ‘eruit te trekken’.

Dit poortje geeft toegang tot de Sint-Eloytoren, waar de gildekamer van de smeden zit. Alleen leden van het gilde mogen ijzer- en koperwaren, messen, sloten en harnassen verkopen. De symbolen boven het poortje verwijzen daarnaar.

Het Sint-Eloygilde is een van de oudste gilden van de stad. Al in 1491 vermelden de archieven het. Vooral als makers van vuurwapens en harnassen zijn de smeden belangrijk voor Amsterdam.

Sint Eloy is nog altijd de beschermheilige van de smeden. Voordat hij heilig wordt, is Eloy hoefsmid. In de Eloytoren vergaderen de bestuurders van het gilde. Elk jaar wordt de helft van hen vervangen.

Dit poortje geeft toegang tot de gildekamer van het Sint-Barbaragilde van de metselaars en steenhouwers. Hendrick de Keyser maakt de versieringen boven de poort. De toren heet de Metselaarstoren.

Aan de buitenkant zijn verschillende meesterproeven te zien. Daarmee bewijzen leerling-metselaars dat ze hun vak goed genoeg beheersen om lid van het gilde te worden. Binnen zijn nog veel meer proeven te vinden.

Voordat leerlingen voor het lidmaatschap in aanmerking komen, moeten ze eerst vier jaar bij een meester in de leer. Aan het einde van de 20ste eeuw dreigen veel metselproeven zwaar beschadigd te raken.

De Waag verzakt elk jaar een beetje, waardoor spanning op het nauwkeurige metselwerk ontstaat. Vooral het zout in de stenen dreigt de proeven langzaam te verpulveren. Een restauratie en chemische reiniging van de stenen voorkomt dat.

In de eerste jaren na zijn huwelijk met Anna du Pire in 1636 huurt Van der Helst dit huis aan de Nieuwmarkt. In 1618 bouwt de stad dit pand en het buurhuis naar een ontwerp van Hendrick de Keyser. In 1926 worden beide huizen gesloopt voor een gebouw van textielfirma Flesseman.

Op oude foto’s zijn het huis en het buurhuis nog te zien. Ze staan ook bekend om de gevelstenen met Sint Andries op nummer 19 en Sint Jacob op nummer 21.

Die stenen zitten nu in de gevelstenenmuur in de Sint Luciënsteeg. Boven de ingang van De Flesseman hangen replica’s van beide gevelstenen.

Het schuttersstuk ‘Het Vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michelsz Blaeuw’ van Bartholomeus van der Helst speelt zich hier af, voor brouwerij De Witte Haan op de hoek van de Geldersekade en de Rechtboomsloot.

Vaandrig Pieter Hulft woont en werkt hier. De brouwerij is de ontmoetingsplaats van de schutters uit wijk 8. Hulft neemt het bedrijf over van zijn schoonvader, Pieter Dircksz Hasselaer.

De schutters rechts op het schilderij staan op de trap van de brouwerij. Links staan ze voor de Recht Boomssloot. Op de voorgrond gebruikt een schutter een biervat als zitplaats.

Op het vat staat een witte haan, een verwijzing naar de brouwerij. Ook de roemer, het bierglas van de man in het raam, verwijst ernaar. Waarschijnlijk is deze man Dirck Joosten Ryscamp van Geldersekade 53, de schoonzoon van de brouwer.

Bartholomeus van der Helst krijgt opdracht een breed, maar niet te hoog doek te maken voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De plek boven de schoorsteen waar het moet hangen, bepaalt de afmetingen.

Het is een puzzel om alle 31 leden van de compagnie van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw af te beelden. Boven hun hoofden blijft maar weinig ruimte over.

Halverwege de 18de eeuw woont hier de rijke porseleinhandelaar Cornelis Kleerbesem. Hij verkoopt allerlei exotische goederen: “speksteenen, vogels, gediertens, groepen en ornamenten, Japanse en Chineese lakwerken en verder Oost-Indische kostbaarheden en rarityten”.

Zijn winkel aan de Nieuwmarkt blijft bekend dankzij het schilderij dat Jan ten Compe in 1753 maakt. Achter de ramen staan verschillende vazen. Op de luifel staat ‘De Porselyn Winkel van Corn. Kleerbesem’.

De gevelsteen op het pand stelt waarschijnlijk een leeuw voor. Het huis staat bekend als het huis waar de leeuw in de gevel staat. In het pand ernaast is de gevelsteen van Sint Jacobus te herkennen.

Die steen zit nu in de gevelstenenmuur in de Sint Luciënsteeg. Een replica hangt boven de deur van ouderencentrum De Flesseman.

Cornelis Kleerbesem is getrouwd met een zus van Daniël Raap. Deze porseleinverkoper werpt zich in 1747-1748 op als leider van de Doelisten, die zich verzetten tegen de stadsregenten.

Kleerbesem doet mee en verspreidt in het geheim pamfletten en vlugschriften. De Doelisten verliezen de strijd. Zijn zwager Daniël Raap blijft zelfs na zijn dood jarenlang het mikpunt van spotprenten en volkswoede.

Toen Rembrandt ‘De anatomische les van dokter Tulp’ schilderde, hingen er al drie anatomische lessen in de gildekamer. Hij heeft die ongetwijfeld goed bekeken en besloot het anders aan te pakken.

Rembrandt schildert veel dynamischer. Hij zet de toeschouwers zo neer dat iedereen goed zichtbaar is. In werkelijkheid zullen ze rondom het lichaam hebben gestaan.

Op het schilderij demonstreert Tulp de buigspieren van de vingers. Met een tang trekt hij aan een buigspier, zodat de vinger beweegt en de werking zichtbaar wordt.

De linkerhand is van Aris Kindt, een geëxecuteerde dief. Hij wordt opgepakt voor het stelen van een wintermantel en krijgt op 31 januari 1632 de strop.

Waarschijnlijk mist hij zijn rechterhand al door een amputatie na een eerdere veroordeling. Op het schilderij is die hand opvallend donkerder, omdat hij later is toegevoegd. Röntgenbeelden tonen dat de hand eerst ontbrak. Vermoedelijk vindt Rembrandt dat de stomp te veel aandacht trekt.

Er zijn twee verklaringen voor de naam Bloedstraat. Volgens de eerste ligt hier ongeveer de operatiezaal van het Minderbroedersklooster, die de bloedkamer heet.

Een andere verklaring verwijst naar de Bloedraad van Alva. Die veroordeelt hier protestanten na de Beeldenstorm van 1566.

Opgravingen laten zien dat bij de Bloedstraat in elk geval de refter van het klooster lag. In die zaal kwam de Bloedraad bijeen. Dat pleit dus voor de tweede verklaring.

In het water van de Geldersekade staat vanaf het einde van de 17de eeuw het eerste stadswaterkantoor: het ‘Comptoir der Waterkeeringe’. Het kantoor meet vooral hoe hoog het water in de stad en in het IJ staat. Het IJ staat dan nog in open verbinding met de zee en kent eb en vloed.

De stad plaatst een houten gebouwtje in het water, met een gat in de vloer. Door dat gat meten medewerkers de waterstand met een peilstok. Ze leggen ook de windrichting, temperatuur en andere gegevens over het weer vast.

De medewerkers blijven niet in hun huisje op de steiger. Ze trekken door de stad om op verschillende plekken de waterstand te meten. Dag en nacht noteren ze de resultaten nauwkeurig, elk uur of halfuur. Zo ontstaan lange meteorologische reeksen die uniek zijn in de wereld.

Het kantoor is ook verantwoordelijk voor het doorspoelen van de grachten. Dat blijft een probleem. Het water stroomt nauwelijks en de grachten dienen als open riool, met grote stank en ongezonde omstandigheden als gevolg.

Door de sluizen bij eb en vloed om de beurt te openen en te sluiten, probeert het kantoor de doorstroming te verbeteren. Als de stad groeit, wordt dit systeem steeds ingewikkelder.

Vier vuilwatermolens moeten voor extra stroming zorgen, maar veel helpt dat niet. De grachten blijven vies en ongezond.

In 1861 moet het stadswaterkantoor plaatsmaken voor de vismarkt. Het kantoor verhuist naar de Montelbaanstoren.

Pontificaal staat het geslachte en opengesneden rund op het schilderij 'De Nieuwmarkt' van Bartholomeus van der Helst. Rechts staat een groentevrouw en erachter de dagelijkse markt zoals die op de Nieuwmarkt werd gehouden.

Het is bepaald niet het enige 17e eeuwse schilderij met een geslacht rund. Het is een populair thema en ook Rembrandt maakt zo'n schilderij, 'Het geslachte rund' in 1655. Pieter Aertsen is waarschijnlijk de eerste, hij maakt halverwege de 16e eeuw al markttaferelen.

Het ophangen van het karkas diende om het vlees te laten besterven. De organen werden er uitgehaald om bederf te voorkomen.

De runderen laten de welvaart en de overvloed zien in Amsterdam, op de markten was van alles te koop en die overvloed moest getoond worden.

De schilders kunnen hun kwaliteiten laten zien met de schilderijen, het perfect weergeven van spieren, vet, botten en pezen is moeilijk. Van der Helst woont zelf aan de Nieuwmarkt, de markt en wellicht ook de opgesneden runderen zijn zijn dagelijkse uitzicht. Hij heeft het schilderij mogelijk vanuit zijn raam geschilderd.