wandeling: rondom de Kloveniersburgwal

In 1778 begint Jacob Hooy hier zijn drogisterij. Daarvoor heeft hij al een winkel in de Barndesteeg om de hoek. De plek is ideaal: de enige kruidenmarkt van Amsterdam ligt recht voor de deur, op dit deel van de Kloveniersburgwal.

Hooy doet goede zaken en koopt vier pakhuizen in de buurt, waaronder één in de Hoogkamergang achter het huis. De naam Jacob Hooy krijgt zo’n goede reputatie dat latere eigenaren hem behouden. De zaak heet tot op de dag van vandaag zo.

Een deel van het winkelinterieur is nog vrij origineel en komt uit 1799. De kern van dit pand en van Kloveniersburgwal 10 en 14 bestaat uit resten van het Bethaniënklooster uit 1500. De gevels zijn veel jonger en stammen uit de 18de eeuw.

Het Kleine Trippenhuis is een van de smalste grachtenpanden van Amsterdam. Het lijkt op het grote Trippenhuis aan de overkant en is waarschijnlijk gebouwd door dezelfde bouwmeester, Justus Vingboons.

Over het ontstaan gaat een verhaal. Tijdens de bouw van het Grote Trippenhuis komen veel Amsterdammers kijken, onder wie een bediende van de gebroeders Trip en zijn meisje. Hij zegt tegen haar: ‘hadden wij maar een huisje zo breed als de deur van het Trippenhuis, dan zou ik al gelukkig zijn’.

Het stel merkt niet dat een van de heren Trip achter hen staat. Hij zegt: ‘Zouden jullie daar werkelijk gelukkig mee zijn? Dan zullen we met het materiaal dat overblijft van de bouw van het Trippenhuis voor jullie een huisje laten bouwen zo breed als de deur van mijn woning’.

Trip houdt volgens het verhaal zijn woord. Zo ontstaat het Trippen-Kakhuys, ook wel het Kleine Trippenhuis. Het is een mooi verhaal, maar het kan niet kloppen. Het grote huis is klaar in 1662 en het kleine pas in 1696. De broers zijn dan al overleden en het jonge stel zou inmiddels bejaard zijn.

Een ander verhaal gaat over een weddenschap. Iemand beweert dat hij een huis kan bouwen dat zo smal is als de deur van het Grote Trippenhuis. Niemand gelooft hem, maar hij doet het en wint de weddenschap.

Aan de voorkant is het huis maar 2 meter 37 breed. Naar achteren loopt het uit tot ongeveer 6 meter. Waarschijnlijk is het gebouwd in een steeg tussen twee bestaande huizen. In de 19de eeuw krijgt het de houten winkelpui.

Binnen de toch al rijke Amsterdamse elite van de 17de eeuw zijn de broers Louys en Hendrick Trip uitzonderlijk rijk. Ze verdienen hun vermogen met de wapenhandel en bezitten in Zweden mijnen, smederijen en wapenfabrieken.

De Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje en vooral de Dertigjarige Oorlog in Europa drijven de vraag naar wapens en de prijzen enorm op. Daardoor groeit ook het vermogen van de broers.

Hun stadspaleis moet die rijkdom uitstralen. Justus Vingboons krijgt opdracht een groter en indrukwekkender huis te bouwen dan dat van hun oom en grote concurrent Louis de Geer. Die liet aan de Keizersgracht het Huis met de Hoofden bouwen. De schoorstenen van het Trippenhuis verwijzen naar de wapenhandel van de broers.

Het Trippenhuis heeft de breedste grachtengevel van Amsterdam, maar bestaat eigenlijk uit twee huizen. Hendrick woont links en Louys rechts. Waarschijnlijk loten ze om te bepalen wie waar mag wonen.

De scheidingsmuur loopt achter de middelste rij ramen. Die ramen zijn er alleen voor de symmetrie en waren vroeger geblindeerd.

Het Trippenhuis staat bewust niet aan de grachtengordel. Hier aan de Kloveniersburgwal steekt het beter boven de omliggende bebouwing uit. Daardoor is het vanuit het Stadhuis op de Dam goed te zien.

Het Oost-Indisch Huis is het eerste gebouw dat speciaal voor de VOC wordt gebouwd. Waarschijnlijk bouwt Hendrick de Keyser het in 1606 op de plek van de boomgaard van het voormalige Sint-Paulusbroederklooster.

Het Bushuis ernaast is dan al in gebruik bij de VOC, maar daar is nauwelijks ruimte om te vergaderen. De compagnie groeit snel en breidt het Oost-Indisch Huis meerdere keren flink uit. Rond 1660 krijgt het zijn huidige vorm rond een binnenplaats.

Er wordt niet alleen vergaderd. Hier neemt de VOC matrozen aan en bewaart ze proviand voor onderweg. Er is ook een slachterij, waar duizenden ossen worden verwerkt voor de schepen.

Verder heeft het gebouw een apotheek en een grote verzameling zeekaarten.

Het Bushuis is de wapenopslag van de stad. Een ‘bus’ is een andere naam voor een kanon. Op de bovenste verdiepingen ligt graan opgeslagen.

In 1550 wordt het Bushuis gebouwd aan de rand van de stad, een geschikte plek voor een wapenopslag. Later vestigt de VOC zich ernaast en groeit Amsterdam steeds verder. Het Bushuis moet daarom verdwijnen.

Het krijgt een nieuwe plek aan het Singel, waar nu de Universiteitsbibliotheek staat. Het oude Bushuis wordt eerst opslagruimte en later zelfs slachthuis van de VOC. In 1891 wordt het gebouw gesloopt.

De nieuwbouw staat een kwartslag gedraaid. De gevel kijkt niet meer naar de Oude Hoogstraat, maar naar de Kloveniersburgwal.

In 1616 wordt hier naar een ontwerp van Hendrick de Keyser een poortje gebouwd. Het vormt een extra ingang van de Waalse Kerk en wordt ook gebruikt voor begrafenissen op het kerkhof. De doodshoofden op de poort verwijzen daarnaar.

Op foto’s uit het begin van de 20ste eeuw ontbreken de doodshoofden en de keizerskroon. Inmiddels staan ze weer op de poort.

Een tekening van Reinier Vinkeles uit 1768 laat zien hoe een begrafenisstoet door het poortje trekt.

Tot ver in de 18de eeuw zit hier een psychiatrische instelling: het Dolhuis. Het opent in 1569 en heeft eerst elf bedden. Volgens een verhaal schenkt een lakenkoopman het geld voor de oprichting.

Een paar jaar eerder viel een krankzinnige zijn zwangere vrouw Christina aan en greep haar bij de keel. Christina en haar man beloofden geld voor een Dolhuis te schenken als hun kind gezond ter wereld kwam.

Opname in het Dolhuis gaat niet zomaar. De meeste krankzinnigen komen er op verzoek van hun familie terecht. Die moet een verzoekschrift indienen, waarna een arts bepaalt of opname nodig is.

Is de stoornis niet ernstig genoeg, dan moet de familie zelf voor de patiënt zorgen. Zelfs een moeder met een suïcidale zoon krijgt geen toestemming.

Vanaf de 18de eeuw vragen steeds vaker buitenstaanders om een opname, zoals werkgevers, buren en verhuurders van kamers. Soms betalen zij ook de kosten.

De patiënten komen uit de onderste laag van de samenleving en krijgen geen medische behandeling. Toch laat het Dolhuis hen niet aan hun lot over. Krankzinnigheid geldt als iets wat iedereen kan overkomen. Daarom behandelt het personeel de patiënten met enige barmhartigheid.

Net als in het Spinhuis kunnen nieuwsgierige bezoekers tegen betaling komen kijken. Voor twee stuivers zien ze de krankzinnigen. Dat is een populair uitje.

In 1608 vestigt brouwerij Het Wapen van Amsterdam zich hier. De brouwerij heeft ook een rosmolen. Op de kaart van Balthasar Florisz uit 1647 staat het bedrijf met installaties die zuiver water uit waterboten pompen. Jan Schouten tekent de brouwerij op dezelfde manier.

Anderhalve eeuw later koopt houthandelaar en verzamelaar Gerrit Braamcamp de panden. Hij laat ze verbouwen tot een logement met dertig kamers en een veilingzaal.

Een maand na de opening in 1771 overlijdt Braamcamp. Toch blijft het gebouw tot in de 19de eeuw een chic logement voor welgestelde gasten. Al snel neemt het de rol van beste hotel van de stad over van het Oudezijds Herenlogement aan de Grimburgwal.

Jan Spaan schildert het pand al voor de opening. Hij fantaseert over de belangrijke gasten die hier zullen verblijven en zet zelfs een koets met zes paarden voor de deur. Zo’n koets wijst op een prins of iemand met een nog hogere rang.

Die belangrijke gasten komen ook. In 1781 verblijft keizer Jozef II van Oostenrijk en de Oostenrijkse Nederlanden hier onder de naam graaf van Falkenstein. Echt incognito is hij niet, want hij heeft een vriendelijke afspraak met burgemeester Rendorp.

Het is de vraag of het verstandig is de keizer zo te laten rondkijken. Een jaar later bezet hij forten in Zeeuws-Vlaanderen en eist hij dat Maastricht bij de Oostenrijkse Nederlanden komt.

De naam Rusland heeft niets met het land te maken. In 1540 duikt de naam ’t Ruyssenlandt voor het eerst op. Die verwijst naar de Willem Ruusschentuin, die al in een akte uit 1403 wordt genoemd.

Ruyssenlandt verandert later in ‘t Russeland en ’t Ruslant. Uiteindelijk verdwijnt ook het lidwoord en blijft alleen Rusland over.

De Oudemanhuispoort is een gang die rond 1600 wordt aangelegd bij de bouw van het Oudemanhuis op het binnenterrein. Aan beide uiteinden staat een poort. De poort aan de Kloveniersburgwal staat hier sinds 1786.

Daarvoor staat op deze plek een heel ander soort poort, die Gerrit Lamberts tekent.

Abraham van der Hart ontwerpt de huidige poort en Ziesenis maakt het beeldhouwwerk. Bovenop staan drie figuren. In het midden staat de Mildheid met een hoorn des overvloeds, met daarnaast de Armoede en de Ouderdom. Samen verbeelden ze de zorg van de stad voor ouderen.

In 1642 laat Joan Poppen hier door Philips Vingboons een indrukwekkend grachtenpand bouwen. Geld speelt geen rol: de achterkant is net zo mooi als de voorkant. De katholieke Poppen laat zelfs een kapel in het huis bouwen.

Het huis is ook een duidelijk statement van een familie die zichzelf heeft opgewerkt, maar door haar katholieke geloof niet meer bij de Amsterdamse bestuursregenten hoort.

Grootvader Jan kwam als arme arbeider uit Duitsland naar Amsterdam. Zulke Duitsers kregen spottend de naam ‘poepen’. Volgens het verhaal veranderde dat woord in Poppen en ontstond zo de achternaam.

Jan Poppen werkt zich omhoog en is een van de oprichters van de Compagnie van Verre, die de eerste reis naar de Oost organiseert. Hij sluit een goed huwelijk en klimt in één generatie sterk op de maatschappelijke ladder.

Zijn zoon Jacob, de vader van Joan, stijgt nog verder binnen de Amsterdamse elite. Hij trouwt met iemand uit de belangrijke familie Geelvinck, wordt burgemeester en groeit uit tot de rijkste inwoner van Amsterdam.

Joan erft dit vermogen. Hij laat het huis van zijn vader slopen en bouwt op dezelfde plek een nieuw pand, beter bekend als het Poppenhuis. Hij kiest niet voor een politieke loopbaan. Als katholiek kan hij toch geen plaats krijgen in het stadsbestuur.

Als Joan Poppen zijn huis laat bouwen, is de Kloveniersburgwal nog geen buurt voor dure woningen. Na de komst van het Poppenhuis volgen steeds meer rijke bewoners. Het hoogtepunt is het Trippenhuis, vlak bij de Nieuwmarkt.

Joan bezit ook een buitenhuis aan de Vecht. Daar kan hij ontsnappen aan de warme, stinkende zomers in de stad.

Volgens een verhaal rijdt hij elke dag met een andere kleur paarden naar Amsterdam: op maandag zwarte, op dinsdag bruine, op woensdag appelschimmels, op donderdag vossen en op vrijdag blessen.

Lang kan Joan Poppen niet van zijn huis genieten. In 1654 overlijdt hij op jonge leeftijd.

Menagerie Blauw Jan is een voorloper van de huidige dierentuin: een herberg met een tentoonstelling van exotische dieren. In de 17de en 18de eeuw trekken zulke dieren veel belangstelling. Vanuit de hele wereld komen bijzondere soorten naar Amsterdam die veel mensen nog nooit hebben gezien.

De stad telt meerdere menagerieën, maar Blauw Jan is veruit de grootste, populairste en bijzonderste. Er leven leeuwen, tijgers, panters en apen. Op het middenterrein staat een grote volière met onder meer een koningsgier, papegaaien en struisvogels.

Halverwege de 18de eeuw wonen er zelfs mensen in de herberg: de 2,64 meter lange reus Cajanus en de ongeveer 75 centimeter lange dwerg Wybrand. In 1764 is er ook een echte Mohawk te zien in traditionele kleding. Een jaar later zou hij teruggaan naar Mohawk Valley.

Naast dieren en mensen toont Blauw Jan een grote verzameling opgezette rariteiten, waaronder bijzondere en misvormde dieren.

De menagerie bouwt haar verzameling op dankzij de bloeiende internationale handel. Amsterdam is een wereldcentrum waar schepen uit alle windstreken aankomen. Zeelieden verdienen bij door exotische zeldzaamheden mee te nemen.

Die belanden in menagerieën, in de rariteitenkabinetten van rijke verzamelaars of in reizende tentoonstellingen op kermissen en jaarmarkten. Blauw Jan verdient goed aan deze handel. Alle dieren zijn te koop, vaak voor hoge bedragen.

Menagerie Blauw Jan is in heel Europa bekend. In 1698 bezoekt tsaar Peter de Grote de dierentuin. De menagerie meldt trots dat ze handelt met de koninklijke hoven in Zweden, Parijs en Den Haag.

Een bezoek aan Blauw Jan hoort bij een toeristische reis naar Amsterdam en komt voor in meerdere reisverslagen.

In 1784 moet de slecht onderhouden menagerie sluiten. Er komen dan nauwelijks nog nieuwe dieren. Op deze plek staat nu theater De Doelenzaal.

Alleen op het Kleine Gartmanplantsoen bij het Leidseplein herinnert nog iets aan Blauw Jan. Daar staan bronzen leguanen en varanen. De beeldengroep heet ook ‘Blauw Jan’.

In 1602 wordt hier het Oudemanhuis opgericht. In augustus van dat jaar trekken honderd ouderen in het nieuwe gebouw. Daarvoor wonen ze bij de Kalverstraat, maar dat Oudemanhuis is veel te klein geworden.

In 1600 organiseert de stad daarom een loterij. Met de opbrengst bouwt ze in de voormalige tuin van het Oude Nonnenklooster een nieuw onderkomen. Ondanks de naam wonen in het Oudemanhuis vooral vrouwen.

Het huis is bedoeld voor de zogenoemde schaamarmen. Dit zijn ouderen, vaak voormalige middenstanders, die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen maar ook niet in diepe armoede leven.

Ze moeten wat geld bezitten, want ze betalen zelf de inrichting van hun kamer. Ook moeten ze twee gulden inleggen voor hun latere begrafenis. Bewoners moeten ouder zijn dan vijftig en mogen geen kinderen meer hebben voor wie ze moeten zorgen.

Het huis groeit snel. In 1616 wonen er al 200 ouderen.

De regels zijn streng. Wie ze overtreedt, moet zes weken buiten het huis verblijven. Die straf geldt bijvoorbeeld voor bewoners die buiten klagen over het eten. Dat bestaat vooral uit kool, wortelen en bonen, met af en toe vlees of vis.

Het huidige gebouw stamt uit 1757. In 1754 wordt het oude gasthuis afgebroken. Daarvoor in de plaats komt het classicistische pand dat we nu kennen, met dezelfde indeling als zijn voorganger.

In 1831 houdt het Oudemanhuis op als een soort bejaardenhuis. Het gebouw wordt eerst een dependance van het ziekenhuis en daarna een museum.

In 1538 wordt het oefenterrein van de kloveniersschutters aangelegd: de Kloveniersdoelen. Het ligt tegenover de muurtoren Swygh Utrecht, aan de andere kant van de Nieuwe Doelenstraat. Tegen de toren komt een gebouw voor hun bijeenkomsten.

Vanaf 1600 krijgen de schutters een nieuw onderkomen tussen de Doelenstraat en de Amstel. In dertig jaar groeit dit uit tot de indrukwekkende Kloveniersdoelen.

Wanneer de schutters er niet zijn, gebruikt de stad het gebouw als logement. Belangrijke gasten en hun gevolg verblijven hier. In de grote zaal op de eerste verdieping vinden feestmaaltijden plaats.

Tijdens het bezoek van Maria de Medici in 1638 dient de Groote Sael voor ceremonies en feesten. De hele stad is versierd, maar de zaal blijkt erg kaal. Daarom worden er snel wandtapijten opgehangen.

Na dit bezoek is duidelijk dat de zaal meer pracht nodig heeft voor hoog bezoek. Zes schilders krijgen opdracht om speciaal voor de ruimte schuttersstukken te maken. Rembrandts ‘Nachtwacht’ is daar een van.

De schilderijen bedekken een groot deel van de muren. Ook de rest van de Kloveniersdoelen hangt vol met in totaal ongeveer veertig schuttersstukken.

Het gebouw is nu geschikt voor de allerhoogste gasten, zoals tsaar Peter de Grote. Vanuit de zaal kan hij kijken naar het vuurwerk dat speciaal voor hem op de Binnen-Amstel wordt afgestoken.

De stad organiseert hier enorme en dure feestmaaltijden. Ze kunnen acht uur duren, met veel eten en drank. De vele gasten en de rook uit de open haarden zijn waarschijnlijk niet goed voor de schilderijen.

In 1672 stoppen de grote feesten. De stadskas raakt leeg en voor zulke bijeenkomsten is geen geld meer. In 1882 wordt het hele complex gesloopt en vervangen door het Doelen Hotel.

In de toren aan het water van het Doelenhotel staan nog altijd twee beelden van kloveniers. In de loop van de tijd zijn ze hun geweren kwijtgeraakt.

In de Groote Sael komen zes schuttersstukken en een portret van de bestuurders van de Kloveniersdoelen. De schilderijen bedekken de wanden en geven de zaal de uitstraling die nodig wordt gevonden om belangrijke gasten te ontvangen.

Met de rug naar het raam zie je links ‘Het vendel van Cornelis Bicker en luitenant Frederick van Banchem’ van Joachim von Sandrart. Daarnaast hangen ‘Overlieden van de Kloveniersdoelen’ van Govert Flinck en zijn ‘Het vendel van kapitein Albert Bas en luitenant Lucas Conijn’.

Op de lange muur tegenover de ramen hangt links ‘De Nachtwacht’. Daarnaast komen ‘Het vendel van kapitein Jan Claesz Vlooswijck en luitenant Gerrit Hudde’ van Nicolaes Pickenoy en ‘Het vendel van kapitein Cornelis de Graeff en luitenant Hendrick Lauwrensz’ van Jacob Backer.

Op de rechterwand hangt maar één schilderij: ‘Het vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz. Blaeuw’ van Bartholomeus van der Helst. Omdat hier ook de grote schouw staat, moet het doek breed en niet te hoog zijn.

Voor alle werken geldt dat hun afmetingen worden aangepast aan de ruimte. Ze bedekken de muren helemaal. Waarschijnlijk hangen de doeken niet in lijsten, maar zijn ze rechtstreeks tegen de wand gespannen.