spoken en heksen

Aan het begin van de 17e eeuw zit hier het poortje van brouwerij ''t Osje'. De naam zou dus 'Osjespoortsteeg' moeten zijn, wat in de loop der jaren verbastert tot Ossenspooksteeg.

De brouwerij neemt het grootste deel van het blok tussen Singel, Koggestraat en Ossenspooksteeg in beslag. Tot halverwege de 17e eeuw zit hier een grote brouwerij.

Ook al heeft de naam niets met spoken te maken, toch gaat er al snel een verhaal rond over spoken in de Ossenspooksteeg. Elke derde vrijdag van de maand zou het Ossenspook uit een kelder tevoorschijn komen.

Het spook heeft vurige, rode ogen en een wijd geopende mond, waar stinkende rook uit komt. Het bestookt schippers op het Singel met paardenvijgen. En het heeft het vooral voorzien op kinderen: krijgt het die te pakken, dan draait het spook hun de nek om.

Koggestraat 11 is in de kern een 16e-eeuws huis met een houtskelet. In de 18e eeuw ondergaat het een verbouwing naar de toenmalige mode, de Lodewijk XV-stijl. Het kleine voorhuisje is rijk versierd met stucwerk. De Koggestraat is oorspronkelijk een gracht, die in 1860 dichtgaat; het pand staat dus ooit aan twee grachten.

Vroeger gaat het verhaal dat er een spook rondwaart in het huis. Ooit zou er op zolder plotseling een drukpers uit zichzelf zijn gaan draaien, terwijl de deur stevig op slot zit. De enigen met een sleutel zijn de bewoners, die doodsbang in bed liggen.

De volgende dag ontdekken ze dat de pers intensief gebruikt is: inktrollen vernield, schroeven overal. Volgens een spannender lezing liggen er ook kopieën, met een tekst zo schokkend dat de drukker bij het lezen ter plekke aan een hartaanval bezwijkt.

Rond 1540 wordt Cornelis Jacobsz Bam eigenaar van Vredenburgh. Hij is brouwer, net als buurman Jan Pietersz Brouwer. Jan Pietersz heeft zijn brouwerij aan de zuidkant van de Vredenburgersteeg, maar zijn bier is niet best. Raadselachtig, want buurman Cornelis Jacobsz Bam is wél succesvol met hetzelfde graan en water.

Brouwer haalt er een Vlaamse waarzegger bij, die tegen betaling de oorzaak wil uitzoeken. Die komt met een conclusie die Brouwer niets verbaast: zijn brouwketels zijn betoverd. En wel door Maria Holesloot, de irritante peettante van zijn eigen vrouw, maar bovendien de moeder van concurrent Cornelis Jacobsz Bam.

Een rel is geboren. De ziener int snel zijn geld en ontvlucht de stad, want Maria Holesloot is nauw verwant aan zowat alle families die het op dat moment in Amsterdam voor het zeggen hebben.

Met de kennis van nu weten we dat het vrijwel zeker aan de kuipen van Jan Pietersz ligt: die zijn al eerder gebruikt, en de bacteriën bederven het bier. Hekserij of niet, voor Jan Pietersz Brouwer is de lol eraf; hij verkoopt zijn brouwerij. In 1578 komt ook een eind aan het geluk van Bam, als Amsterdam protestants wordt. De katholieke Cornelis Jacobsz moet dan de stad uit.

Marijke Jansdochter heeft de naam een tovenares te zijn. In werkelijkheid is ze naaister, en vooral een arme sloeber. Op 3 juni 1624 wordt ze het slachtoffer van een volksgericht.

Het begint op straat, waar buurvrouwen haar lastigvallen. Marijke verstopt zich in een woonhuis in de Barndesteeg. Een groep vrouwen posteert zich voor de deur en schreeuwt dat ze naar buiten moet komen; ze noemen haar 'een hoer, een dievegge, een tovenaerster'.

Als Marijke de straat weer op gaat, beginnen een paar straatjongens haar te slaan. De buurtbewoners gooien haar in het water van de Kloveniersburgwal, ter hoogte van de Koestraat. Een 'waterproef' moet uitwijzen of ze een toveres is: is ze onschuldig, dan zinkt ze meteen. Maar Marijke blijft drijven, en dus moet ze wel een heks zijn.

Schuitenvoerder Barent Gerritsz trekt haar weer aan land, want hij ziet dat ze dure ringen draagt. Hij probeert die van haar vingers te trekken, maar Marijke verweert zich. Hij gooit de mishandelde vrouw opnieuw in het water en houdt haar onder tot ze verdrinkt. De schouten grijpen niet in: de vrouw blijft immers drijven, en daarmee is haar schuld voor hen bewezen.

Na de lynchpartij vluchten de daders. Binnen een paar dagen leidt het spoor al naar Barent Gerritsz. De schout klaagt hem aan wegens moord, maar ondanks zware, herhaalde pijniging blijft hij ontkennen. Zo ontsnapt hij aan de doodstraf, want die kan alleen na een bekentenis volgen. Hij komt ervan af met verbanning.

Vier jaar later is er in Rotterdam een vergelijkbare lynchpartij. Dat is de laatste keer in de Nederlanden dat een vrouw de waterproef moet ondergaan.

Sybrant Occo erft in 1537 het Paradijs en de indrukwekkende bibliotheek van zijn vader. Sybrant legt zich vooral toe op de verdediging van het katholieke geloof en wordt burgemeester in het streng katholieke stadsbestuur dat na de wederdopersopstand aan de macht komt.

Van Sybrant Occo is bekend dat hij de drijvende kracht is achter het eerste heksenproces in Amsterdam. Engel Dircxdr is daar het slachtoffer van. Na marteling en een exorcisme-ritueel bekent ze op 7 januari 1542 dat ze een pact met de duivel heeft gesloten. Drie dagen later gaat ze levend de brandstapel op.

In de jaren die volgen, sterven nog vijf vrouwen op het schavot wegens hekserij. De combinatie van lichamelijke foltering en hersenspoeling wordt steeds verfijnder. De vonnissen zijn bewaard gebleven; uit niets blijkt wat de vrouwen nu echt verkeerd doen.

Tussen 1556 en 1562 is Sybrant vier keer burgemeester van Amsterdam. Na de beeldenstorm van 1566 vlucht hij korte tijd naar Utrecht. Twaalf jaar later, als de protestanten definitief de macht overnemen, is hij één van de orthodoxe katholieke Amsterdammers die de stad uit moeten; de stad zet ze aan de dijk op de Diemerzeedijk.

Het altaarstuk met hem en zijn vrouw weet hij te redden; het komt uiteindelijk in Kalkar terecht, waar zijn zwager Cornelis Bam naartoe vlucht. In de Nicolaikirche in Kalkar belanden ook de memorietafel voor de familie Bam en de monstrans van de Oude Kerk. Zelf komt Sybrant Occo in Leiden terecht, waar hij in 1588 overlijdt.

Hier in de goot ligt Cornelia Arens begraven. Ze is meesteres van het Begijnhof, halverwege de 17e eeuw. Vlak voor haar dood beslist ze dat ze niet in de Engelse kerk begraven wil worden.

De kerk is in haar ogen ontheiligd nadat de protestantse Engelsen het gebouw in 1607 overnemen. Ze wil veel liever bij het 'breje kerkpad bij de geut' liggen dan in de protestantse kerk.

Volgens de legende krijgt Cornelia Arens tegen haar wil toch een graf in de kerk. Maar de volgende ochtend vroeg staat haar kist in de goot naast de kerk. Cornelia gaat daarop terug naar de kerk. Dat zou zich nog twee keer herhalen, waarna ze toch op haar gewenste plek in de goot haar rust vindt.

In 1727 wil de pastoor van de Begijnhofkapel weten of het verhaal klopt en gaat hij graven; in de goot vindt hij een kleine kist met menselijke resten. Die kist gaat opnieuw de grond in, en in 1987 komt hier een plaquette bij.

De naam Arens op de plaquette is fout gespeld. Ook de aangegeven sterfdag, 2 mei, is niet zeker. Toch versieren mensen elk jaar op 2 mei het graf van Cornelia Arens met paarse en witte viooltjes, symbool voor haar geloof en haar wens die God verhoord zou hebben.

In januari 1566 breekt er een enorme gekte uit onder de kinderen in het Burgerweeshuis. Het huis is overvol, de winter is zwaar en er heerst hongersnood; de kinderen krijgen alleen nog hennepkoeken te eten, hoogstwaarschijnlijk vergiftigd door een schimmel.

De kinderen lijken door een boze geest bezeten: ze raken buiten zichzelf, stuiven door de stad, klimmen als katten tegen de muren en op de daken, praten onverstaanbaar en doen de vreemdste dingen.

Het lukt het weeshuis niet om ze onder controle te krijgen, en het schakelt de schout in. Ook hij weet geen raad met de situatie, en de kinderen sarren en treiteren hem.

De kinderen hebben het vooral voorzien op Jacoba Bam, een vooraanstaande katholieke dame die vlakbij op Kalverstraat 47 woont. Volgens de kinderen betovert Jacoba hen en is ze een heks. Ze dromen samen voor haar huis en gooien de ruiten in.

Sommige kinderen klimmen in de toren van de Oude Kerk en roepen dat ze er niet uit komen voordat Bammetje op de brandstapel staat. Uiteindelijk ziet Jacoba Bam geen andere uitweg dan zich op 17 juni 1566 vrijwillig gevangen te laten nemen. Ze wil haar naam gezuiverd zien, en de stad maakt bekend dat wie haar wil beschuldigen, dat kan doen. Drie weken later heeft zich nog niemand gemeld, en geldt Jacoba Bam als onschuldig.

Bij de beschuldigingen speelt waarschijnlijk mee dat ze uit een zeer invloedrijke, streng katholieke familie komt: haar broer is één van de burgemeesters. Bovendien is haar moeder ooit ook al van hekserij beschuldigd. Net als Jacoba gaat ook haar moeder vrijuit.

Om de wezen rustig te krijgen, gaat een grote groep achter slot in het Paulusbroederklooster, voor verpleging. Maar ook dat helpt niet: de jongens zetten het klooster op de kop en ontsnappen. Eén van hen gaat naar het atelier van beeldhouwer Joost Jansz Bilhamer, ook in de Kalverstraat, en slaat het net voltooide beeld Het Laatste Oordeel aan diggelen.

De terreur houdt maanden aan. En als de weeskinderen in de zomer eindelijk rustig worden, krijgt Amsterdam de volgende razernij te verwerken: in augustus van dat jaar breekt de beeldenstorm uit.

Met de kennis van toen is niet te begrijpen wat er met de wezen aan de hand is; duidelijk is alleen dat ze ziek zijn. Waarschijnlijk lijden de kinderen aan moederkorenvergiftiging, veroorzaakt door beschimmelde rogge. Die schimmels kunnen heftige hallucinaties geven.

Aan de gevel van Keizersgracht 268 hangt een ketting; die duikt voor het eerst op in een vermelding uit 1643. Lakenhandelaar Eliseas Haerel koopt het huis in 1620; hij komt met zijn vrouw en acht kinderen uit Aken naar Amsterdam. Onderweg gaan zijn bezittingen verloren, op een pak laken met een ketting eromheen na. Haerel laat een stuk van die ketting vergulden en aan zijn huis hangen.

Het huis krijgt later de reputatie van spookhuis, waar vreemde geluiden klinken en het gevaarlijk is. Op 26 januari 1773 ligt er het dode lichaam van Johanna van Maasland; ze blijkt gewurgd. Haar man komt het jaar daarvoor om het leven bij de brand in de Schouwburg.

In de jaren zeventig wordt Keizersgracht 268-270 een hotel, maar de gebouwen zijn er zo slecht aan toe dat de brandweer het hotel sluit. Krakers wonen de panden volledig uit; na een brand gaan ze in 1996 dicht met metselwerk. Twee jaar later stort Keizersgracht 268 in, en ook nummer 270 moet tegen de vlakte; alleen de achterhuizen blijven staan.

In 2001 verrijzen de panden opnieuw, en in 2003 krijgt het Huis met de Ketting zijn ketting terug.

Begin 18e eeuw woont hier leerlooier Gerhards met zijn twee dochters. Helena is beeldschoon, maar een secreet; Dina is 'ranker, bleker en zachter'. Wout, een passerende zeeman, wordt verliefd op Dina en zij op hem. Maar de jaloerse Helena troggelt hem met valse listen van Dina af.

Als Dina de waarheid ontdekt, gooit Helena haar in de diepe kelder en slaat haar ten overvloede de hersens in. Wout trouwt met Helena, maar die wordt ziek van wroeging en sterft al na drie jaar. Pas op haar sterfbed bekent ze haar misdaad, waarop haar zeeman uitroept: 'Wees verdoemd, zustermoordenares, je zult ronddolen op de plaats van je misdaad tot in eeuwigheid.'

Dat is in juli 1733. Precies twintig jaar later begint het op de Zeedijk te spoken. Uit het huis klinkt 'gekerm, geklaag en geschreeuw'; huiszoekingen leveren niets op. Eind juli 1853, een eeuw na het eerste tumult, klinkt op diezelfde plek opnieuw een geluid 'alsof een smartelijke stem door een scheepsroeper schreeuwde', en loopt de Zeedijk vol met belangstellenden.

En 200 jaar na het drama, in 1953, verzamelen zich verslaggevers, film- en televisieploegen en duizenden nieuwsgierigen op de Zeedijk om Helena te horen — maar deze keer blijft het stil. De menigte staat trouwens waarschijnlijk op de verkeerde plek, vlak bij de Nieuwmarkt. Of Zeedijk 42 wel de goede plek is, is niet helemaal zeker; en gek genoeg is ook lang niet zeker dat de naam Spooksteeg iets met Helena te maken heeft.