wandeling: rondom het Rembrandtplein

Op 28 oktober 1921 opent hier het Tuschinski Theater. Abraham Tuschinski heeft al filmzalen in Rotterdam, maar wil in Amsterdam de mooiste bioscoop van het land bouwen. Pand voor pand koopt hij huizen in de vervallen Duivelshoek. Zo maakt hij plaats voor een art-decobioscoop.

Tuschinski bemoeit zich persoonlijk met de inrichting. Alles moet zo luxe en modern mogelijk zijn. De bioscoop krijgt bijvoorbeeld een voor die tijd vernieuwend systeem voor verwarming en luchtverversing. Dat is nodig om de sigarettenrook van 500 bezoekers af te voeren.

Ook na de opening blijft Tuschinski vernieuwen. In 1929 komt de geluidsfilm en in 1930 de galapremière. Uiteindelijk worden de kosten te hoog. In 1936 gaat Tuschinski failliet.

Het theater krijgt een nieuwe zakelijke leiding, maar Abraham Tuschinski mag directeur blijven. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog wordt hij als Jood op staande voet ontslagen.

Begin 1942 nemen Duitse concurrenten het theater over en vertonen er alleen nog Duitse propagandafilms. De Joodse naam Tuschinski maakt plaats voor Tivoli.

Pas in augustus 1945 keert de naam Tuschinski terug. Abraham Tuschinski maakt dat niet meer mee. Op 17 september 1942 sterft hij in Auschwitz, vermoord door de nazi’s.

Aan het einde van de 20ste eeuw krijgt het filmtheater zijn oude stijl terug, zoals die eruitzag in 1936, kort voordat Tuschinski failliet ging.

De huizen aan Amstel 100 tot en met 112 staan bekend als de ‘dansende huizen’. Vooral van een afstand is goed te zien hoe scheef ze zijn verzakt. De palen onder de panden krijgen in de drassige Amsterdamse bodem niet overal evenveel steun.

De heipalen gaan ongeveer 7 meter diep, terwijl de echt harde grondlaag op 13 meter ligt. In de afgelopen honderd jaar zijn de huizen flink verzakt.

Op een foto uit 1863, gemaakt tijdens de aanleg van de Halvemaansbrug, staan ze nog veel rechter. Toch zijn de huizen nu stabiel. Alle funderingen zijn verstevigd, waardoor ze niet verder kunnen verzakken.

Herberg De Witte Olifant is genoemd naar de Indische vrouwtjesolifant waarmee eigenaar Bartel Verhagen jarenlang door Europa reist. Op jaarmarkten en kermissen voert ze allerlei kunstjes uit. Ze blaast melodieën op een trompet, schiet met een musket en speelt met andere dieren. Ook hier op het Rembrandtplein treedt ze op.

Onder de opvolgers van Verhagen groeit de herberg uit tot een populaire menagerie. Er zijn exotische dieren te zien, zoals een levend ‘waterpaard’, een tapir, een grote schildpad, een aap en een Arabisch schaap met vier hoorns.

Bezoekers mogen de dieren bekijken, maar moeten wel iets bestellen. Veel soorten hebben ze nog nooit gezien. Ze spreken over een ‘vliegende draak’ en een ‘raaf die drie talen sprak’. Die laatste is waarschijnlijk een papegaai.

Aan het begin van de 18de eeuw gaat het steeds slechter met de herberg. In 1721 gaat De Witte Olifant failliet. De inventaris bestaat dan vooral uit opgezette dieren.

Daarna blijft De Witte Olifant een herberg, maar zonder levende dieren. Wel verkoopt ze ‘geleerde goudvinken’: zangvogels die verschillende deuntjes kunnen fluiten.

Een gerestaureerde gevelsteen met de naam ‘De Witte Oliphant’ zit nu in een muur in de Nieuwe Batavierenstraat. Daarop staat een Indische olifant met slagtanden. Mogelijk sierde deze steen ooit de herberg aan de Botermarkt, maar zeker is dat niet.

De Botermarkt is in de 17de eeuw dé plek in de stad om zuivel te kopen. Drie keer per week, op maandag, woensdag en vrijdag, arriveren kaas en boter vroeg in de ochtend. Na de keuring in de Boterwaag wordt alles op het plein verkocht.

Bij de Utrechtsestraat ligt een hoek voor de handel in gevogelte: de Kippenhoek. Tussen de Utrechtsestraat en de Halvemaansteeg staan twee rijen kramen met boeken en schilderijen.

Voor de handel gelden strenge regels. Niemand mag iets in de bomen hangen, afval moet netjes worden opgeruimd en spellen zoals kaatsen zijn verboden op het plein. Zo probeert het stadsbestuur klachten van omwonenden te voorkomen.

In 1876 krijgt de Botermarkt een nieuwe naam: het Rembrandtplein.

Nationale trots is in de 19de eeuw een belangrijk onderwerp. Het beeld van Rembrandt heeft daar alles mee te maken. Die Nederlandse trots krijgt een flinke klap als België zich in 1830 onafhankelijk verklaart. Pas negen jaar later kan Nederland België als zelfstandig land erkennen.

In 1840 krijgt Antwerpen een standbeeld van Rubens, de trots van Vlaanderen. Veel Nederlanders vinden dat hun land niet kan achterblijven. Er moet ook een beeld komen van de beste Nederlandse schilder ooit: Rembrandt.

Amsterdamse kunstenaars beginnen een inzameling, maar die loopt niet goed. De overheid wil niet meebetalen. Uiteindelijk is er te weinig geld voor het geplande koperen beeld. Daarom wordt Rembrandt in gietijzer gegoten.

Op 27 mei 1852 onthult koning Willem III het beeld. Dat gebeurt niet hier, maar iets verderop op het Thorbeckeplein. Daar blijft het tot 1875 staan. Daarna krijgt het zijn vaste plek op het Rembrandtplein.

Tot 1892 staat hier café Du Parc, een vervallen dranklokaal voor diamantbewerkers. Het ligt verscholen achter een park aan de rustige kant van het plein. Dan koopt George Schiller het café en vijf aangrenzende panden. Hij laat er hotel-café Schiller bouwen.

Hotel Schiller krijgt een art-deco-interieur met veel schilderijen van zoon Frits Schiller. Het groeit al snel uit tot een ontmoetingsplek voor artiesten en kunstenaars.

De artiesten treden op in het theater aan de overkant en in de Amstelstraat. Sommigen wonen zelfs permanent in het hotel. Schilders Jan Sluyters en George Hendrik Breitner, toneelschrijver Herman Heijermans en cabaretiers Nap en Fientje de la Mar en Louis Davids komen vaak in Schiller.

Voor de oorlog is Schiller het middelpunt van het culturele leven in Amsterdam. In de laatste jaren voor de oorlog vinden Joodse vluchtelingen en Duitse artiesten er onderdak.

Tijdens de bezetting neemt de Wehrmacht het hotel in gebruik. Na de bevrijding verblijven er Canadese militairen. In 1970 koopt vastgoedmagnaat Maup Caransa Hotel Schiller. Hij bezit dan een groot deel van het Rembrandtplein.

Twee jaar later laat Caransa de muren verven en goedkope veranderingen uitvoeren. Het vaste personeel, de trouwe gasten en de meeste schilderijen van Schiller verdwijnen.

Frits Schiller maakt dit niet meer mee. In 1971 overlijdt hij. Tegenwoordig is Hotel Schiller weer grotendeels in zijn oude glorie hersteld.

Het Reguliersplein was ooit een gracht. Hier liep het water van de Reguliersgracht. Eigenlijk zou die doorlopen tot de Amstel, maar het onteigenen van de Halvemaansteeg bleek te duur en te moeilijk. Daarom eindigde de gracht bij wat nu het begin van de Reguliersbreestraat is.

Het stilstaande water zorgt al snel voor problemen. Afval van de Botermarkt en de Boterwaag belandt in de Reguliersgracht en veroorzaakt veel stank en vervuiling.

In 1694 wordt het eerste deel gedempt, tussen de Reguliersbreestraat en de Reguliersdwarsstraat. In 1785 verdwijnt ook het stuk tot aan de Herengracht.

Het nieuwe plein krijgt de naam Reguliersplein. In 1876 verandert die in Thorbeckeplein.

Herengracht 539 wordt in 1670 gebouwd voor burgemeester Nicolaas Pancras. Het grachtenpand staat op een dubbel perceel. Ook een koetshuis in de Reguliersdwarsstraat hoort erbij.

In de jaren zestig van de 20ste eeuw is het huis ernstig verwaarloosd. Bij de restauratie blijft alleen de voorgevel staan. Daarachter komt een betonnen skelet, aangevuld met bijzondere interieuronderdelen uit de 17de en 18de eeuw.

Daardoor ziet het interieur er nu weer redelijk oorspronkelijk uit. Op de eerste verdieping zijn plafondschilderingen te zien die tijdens de verbouwing achter een verlaagd plafond worden ontdekt.

In het MET in New York hangt een schoorsteenstuk uit dit huis. Al in 1716 verkopen de kinderen van Nicolaas Pancras ‘Apollo en Aurora’ van Gerard de Lairesse.

De figuren Apollo en Aurora zouden portretten van de kinderen van Nicolaas Pancras zijn. Uiteindelijk belandt het schilderij in New York.

Op 19 juni 1792 wordt Adrianus Bonebakker meester in het Amsterdamse goud- en zilversmidsgilde. Vanaf dat moment mag hij als edelsmid werken. Tien jaar later koopt hij hier aan de Herengracht samen met Dirk Bennewitz een zilversmidwinkel.

De zaak groeit snel uit tot de belangrijkste goud- en zilversmidwinkel van het land. Bennewitz en Bonebakker maken onder meer de symbolische stadssleutels van Amsterdam.

In 1816 volgt een belangrijke opdracht: een zilveren tafelservies als huwelijksgeschenk voor kroonprins Willem II en Anna Paulowna. Onderdelen van dit 419-delige servies zijn nu te zien in het Rijksmuseum.

Een hoogtepunt is de kroon die Willem II bestelt voor zijn inhuldiging in 1840. Hij wil een opvallend exemplaar, maar de staatskas is bijna leeg.

Voor 1470 gulden maakt Bonebakker een kroon van verguld zilver, glasstenen en 72 imitatieparels. Diezelfde kroon wordt nog altijd gebruikt, voor het laatst bij de inhuldiging van Willem-Alexander in 2013.

Tsaar Peter de Grote woonde hier aan Herengracht 527 vier maanden. Op 6 december 1716 komt hij aan. Het is niet zijn eerste bezoek aan Nederland.

In 1697 verblijft hij hier al enkele maanden. Eerst woont hij in Zaandam, maar al snel verhuist hij naar een huis op de VOC-werf in Amsterdam. Bijna twintig jaar later keert hij terug.

Peter de Grote huurt het paleisachtige grachtenhuis ‘De vergulde Turkse Keyser’. Hij trekt er met een deel van zijn gezelschap in.

De tsaar wil zoveel mogelijk kennis en kunst verzamelen voor Rusland. Hij koopt de belangrijke, complete verzamelingen van Frederik Ruysch, Levinus Vincent en Albertus Seba en laat ze naar Rusland verschepen.

Daarmee legt hij de basis voor de Kunstkamera in Sint-Petersburg, het eerste Russische museum.

In januari 1717 wordt Peter ernstig ziek en moet hij enkele weken in bed blijven. Begin maart is hij genoeg hersteld om na twintig jaar de Zaanstreek weer te bezoeken. Ook maakt hij uitstapjes naar verschillende Nederlandse steden.

Op 10 april vertrekt de tsaar met zijn gezelschap naar Frankrijk. Na hun vertrek blijkt het stadspaleis helemaal uitgewoond.

Aartsengel Michaël verslaat aan Herengracht 579 de draak, als symbool van de strijd tegen het kwaad. Hij staat boven op een olifantenkop. Daarom laat koekbakker Pieter van Schoorel deze gevelversiering bij de bouw in 1664 aanbrengen.

De olifantenkop is het symbool van de koekbakkers. Zij gebruiken kruiden uit Azië, het werelddeel waar ook de olifanten vandaan komen die mensen in de 17de eeuw kennen.

Het blok Herengracht 571 tot en met 581 wordt als één geheel gebouwd. De vier kopers van de grond spreken af om samen te bouwen. De panden krijgen één doorlopende gevel, steeds dezelfde raamindeling en een gemeenschappelijk dak.

Oorspronkelijk hebben alle huizen ook een hoge trap naar de ingang op de eerste verdieping. Dat is nog te zien in het grachtenboek uit 1768.

In de loop van de tijd worden bijna al deze hoge ingangen vervangen door deuren op straatniveau.