Amsterdam en Amerika

Op 4 april 1609 vertrekt Henry Hudson hier met de tweemaster de Halve Maen, met achttien à twintig man aan boord. Hij vaart in opdracht van de VOC. Zijn opdracht: via het noordoosten, langs Nova Zembla en Spitsbergen, een route naar China en Japan zoeken. De Schreierstoren is in de 16e en 17e eeuw de vertrekplaats voor VOC-schepen.

Door strenge kou en zware ijsgang lukt het Hudson niet om door te varen, en dus wijkt hij uit naar het westen. Op 30 mei passeren ze de Faeröer-eilanden, om een maand later bij Newfoundland de Amerikaanse kust te bereiken. Op 3 september 1609 komt de Halve Maen in een grote baai bij een schiereiland dat de oorspronkelijke bewoners Manahatta noemen. In die baai mondt een goed bevaarbare rivier uit, de latere Hudsonrivier.

Hudson hoopt via de rivier alsnog een doorgang naar Azië te vinden en vaart 200 kilometer stroomopwaarts, voordat hij beseft dat hij niet verder kan. Onderweg ruilt hij met de indianen voedsel en beverhuiden. Op 4 oktober vaart de Halve Maen weer terug over de oceaan, om ruim een maand later in Engeland aan te komen.

De plaquette op de Schreierstoren herdenkt de reis. De afbeelding van Hudson is fantasie; er is geen tekening of schilderij van hem bekend. De afgebeelde toren lijkt eerder op de Zuidertoren dan op de Schreierstoren.

Kiliaen van Rensselaer speelt een hoofdrol in de Nederlandse koloniale geschiedenis in de Verenigde Staten: als bewindvoerder van de WIC, maar vooral als grootgrondbezitter.

Van Rensselaer heeft min of meer zijn eigen kolonie, Rensselaerswijck, ongeveer de huidige counties Albany en Rensselaer in de staat New York. De stad Rensselaer en de gelijknamige county herinneren daar nog altijd aan.

Van Rensselaer is een schatrijke Amsterdamse juwelier die zijn geld in de Verenigde Staten investeert. Hij stuurt boeren en ambachtslieden vanuit Europa naar zijn gebied en begint daar vooral tabaksplantages. Ook nadat de Britten de rol van de Nederlanders overnemen, blijft de familie Van Rensselaer nog lang zeer invloedrijk. Verre afstammelingen hangen hier in de Oude Kerk een plaquette op.

Kiliaen van Rensselaer zet zelf nooit een stap in Amerika; zijn zoon wel, die neemt de leiding van de kolonie op zich.

In 1608 komt Henry Hudson hier zijn diensten aanbieden aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Dat leidt uiteindelijk tot de stichting van Nieuw-Amsterdam, het huidige New York, maar het is vooral toeval dat het zover komt.

Hudson wil een nieuwe noordelijke route naar Azië onderzoeken. Hij probeert dat al twee keer eerder, tevergeefs, in opdracht van de Engelse Moskovische Compagnie. Die reizen leveren geen nieuwe route op, en Hudson krijgt geen nieuwe opdracht van de Engelsen. En dus komt hij naar Amsterdam.

Mogelijk heeft hij dan al in zijn hoofd dat hij de route naar Azië niet via het noordoosten om Rusland heen wil zoeken, maar juist aan de andere kant, in het westen.

De VOC reageert aarzelend. Eigenlijk zit ze helemaal niet te wachten op een nieuwe route naar Azië: de VOC heeft het alleenrecht op de bestaande routes, en nieuwe routes leveren alleen maar nieuwe concurrenten op. De VOC zegt in eerste instantie nee.

Dat verandert als de compagnie er lucht van krijgt dat de Amsterdamse koopman Isaac le Maire contact zoekt met Hudson. Le Maire ligt in een bitter conflict met de VOC, en de compagnie wil tegen elke prijs voorkomen dat juist deze koopman een nieuwe route ontdekt. En dus gaat de VOC met tegenzin toch maar in zee met Henry Hudson.

Hier, in het hoofdkantoor van de VOC, buigt een speciale commissie zich over de voorwaarden. Een contract legt vast dat Hudson alléén naar de noordelijke tot noordoostelijke passage mag zoeken en meteen moet terugkeren om verslag uit te brengen. Hudson krijgt een klein schip mee van drie jaar oud: de Halve Maen.

Op 25 maart 1609 vertrekt de Halve Maen. Anderhalve maand later zijn ze bij de Noordkaap, waar ze niet verder kunnen en Hudson koers naar het westen zet, naar Amerika. Op 2 juli 1609 bereiken ze Newfoundland, en van daar gaan ze naar het zuiden.

Hudson probeert een doorgang naar Azië te vinden en vaart daarbij de rivier op die nu de Hudsonrivier heet. Onderweg koopt hij bonthuiden van indianen. Maar ook de Hudsonrivier blijkt niet de doorgang naar Azië. Een jaar later zijn ze terug in Amsterdam, zonder Hudson; hij is onderweg door de Engelsen tegengehouden. De VOC ziet wel mogelijkheden in het nieuwe gebied en stuurt verschillende schepen naar Manhattan en de monding van de Hudsonrivier. Stap voor stap groeit dat uit tot de kolonie Nieuw-Amsterdam.

Op 21 januari 1624 trouwen hier in de Waalse kerk Joris Rapalje en Catalyntje Trico. Vier dagen later, op 25 januari, vertrekt het paar al uit Amsterdam, op weg naar Nieuw-Amsterdam, het tegenwoordige New York. Ze reizen aan boord van één van de eerste schepen die immigranten en arbeiders naar Nieuw-Nederland brengen.

De familie Rapalje komt terecht bij Fort Orange in Beverwijck, nu Albany. Twee jaar later trekken de kolonisten zich terug naar Nieuw-Amsterdam. Na wat omzwervingen steken ze de East River over en beginnen een boerderij op de plek waar later de Brooklyn Navy Yard komt.

De eerste dochter, Sarah Rapalje, is de eerste Europeaan die in New York wordt geboren. Een stoel van Sarah ligt in het Museum of the City of New York.

In totaal krijgen de Rapaljes elf kinderen, en veel van die kinderen krijgen op hun beurt ook weer veel kinderen. Naar schatting zijn er inmiddels rond de miljoen afstammelingen van Joris Rapalje en Catalyntje Trico; één van hen is Humphrey Bogart. Rapelye Street in Brooklyn is naar de familie genoemd. Behalve Rapalje en Rapelye zijn er nog veel andere spelwijzen van de achternaam ontstaan. Ook Rapalje, Montana, is naar de familie genoemd.

In 1609 sticht de Engelse predikant John Smyth hier de allereerste Baptistengemeente. Hij vlucht met een groep geloofsgenoten uit Engeland, vanwege de geloofsvervolging door de Anglicaanse kerk van Hendrik VIII.

Smyth en zijn aanhangers krijgen aan de Amstel gastvrijheid van Jan Munter, een rijke doopsgezinde koopman, die hier een voormalig bakhuis van de VOC koopt. Smyth ontwikkelt hier zijn theologie en wordt daarmee één van de grondleggers van het baptisme.

Al snel ontstaan afsplitsingen die op andere plekken in de stad bijeenkomen. Tot 1660 klinken hier op deze locatie Engelstalige kerkdiensten.

Ook een groep Engelse geloofsvluchtelingen onder leiding van John Robinson komt naar het bakhuis van Jan Munter. Maar zij trekken al snel door naar Leiden; ze vinden het in Amsterdam veel te vrijzinnig. Een deel van die groep vertrekt in 1620 vanuit Delfshaven naar Southampton, om van daaruit met de Mayflower naar Amerika te gaan. Die groep is nu bekend als The Pilgrim Fathers.

Hier in huis Nürnberg sluit de Verenigde Staten de eerste staatslening af. Op 11 juni 1782 ondertekent John Adams hier een overeenkomst met een consortium onder leiding van de gebroeders Van Staphorst en de broers Willink.

De bespreking en ondertekening van de lening vinden waarschijnlijk plaats in de statige eetkamer op de bel-etage. Het consortium leent de nog jonge republiek in totaal 5 miljoen gulden, een enorm bedrag voor die tijd.

Het geld is nodig voor de onafhankelijkheidsoorlog tegen Groot-Brittannië. Tot 1794 volgen er nog een serie leningen, samen 29 miljoen gulden, aan de jonge staat.

Eén conflict over de terugbetaling van één van die leningen leidt tot de eerste rechtszaak ooit voor het Amerikaanse hooggerechtshof, Van Staphorst vs. Maryland. De bankiers uit de Republiek krijgen gelijk. Het consortium zorgt niet alleen voor leningen; via de Holland Land Company koopt het ook grote stukken land in de staten New York en Pennsylvania.

Hier krijgt Peter Stuyvesant in 1645 de opdracht om een fort te bouwen in Nieuw-Amsterdam, op het eiland Manaháhtaan. De heren XIX benoemen Stuyvesant tot directeur-generaal van de Nederlandse kolonie in Amerika; hij moet de kolonie versterken en uitbouwen.

Peter Stuyvesant is op dat moment gewond: hij raakt zijn rechterbeen kwijt bij een mislukte aanval op het eiland Sint-Maarten. In Amsterdam krijgt hij een houten been met zilveren banden. Pas het jaar erop vertrekt hij naar Nieuw-Amsterdam.

Peter Stuyvesant is actief in de slavenhandel. Dat doet hij al in zijn tijd op Curaçao, en in Nieuw-Amsterdam bouwt hij het verder uit. Zelf heeft hij ook enkele tientallen tot slaaf gemaakten.

Als bestuurder is hij omstreden. Hij krijgt het aan de stok met de vrijgevochten inwoners van Nieuw-Amsterdam, die niet zitten te wachten op een strenge, harde directeur-generaal. Stuyvesant is een streng calvinist, en ook dat valt niet altijd goed in een kolonie die dan al een mengelmoes is van mensen met verschillende achtergronden.

In het voorjaar van 1781 komt John Adams hier wonen. Hij is in de Republiek om steun, erkenning en geld te zoeken voor de onafhankelijkheidsstrijd van de Verenigde Staten. Adams en veel Amerikanen bewonderen de Republiek, en omgekeerd leeft in de Republiek veel sympathie voor de Verenigde Staten. Beide landen kennen de strijd tegen buitenlandse overheersing en een afkeer van de Engelsen.

Aanvankelijk woont Adams met twee zonen op de Oudezijds Voorburgwal 143, maar al snel krijgt hij te horen dat hij meer op stand moet wonen, bijvoorbeeld hier op de Keizersgracht. Vlakbij wonen veel rijke Amsterdamse financiers met wie hij over leningen onderhandelt, en vlakbij zit de Latijnse School, waar hij zijn zonen naartoe stuurt. Die zijn daar helemaal niet op hun plek en vertrekken al snel naar Leiden.

Het lukt John Adams om in Amsterdam een aantal leningen los te krijgen voor de Verenigde Staten; in 1782 gaan de eerste miljoenen over. Het verblijf valt hem niet makkelijk: in de zomer van 1781 wordt hij ernstig ziek en krijgt hij zware koortsen.

Adams loopt waarschijnlijk malaria op door de muggen in het vieze Amsterdamse grachtenwater. Zes weken lang is hij vrijwel bewusteloos; kinine redt zijn leven. Maanden later kan hij nog nauwelijks een pen vasthouden, en de rest van zijn leven blijft hij last houden van koortsaanvallen.

John Adams wordt in 1782 de eerste Amerikaanse ambassadeur in Nederland, en in 1797 de tweede president van de Verenigde Staten. Zoon John Quincy Adams, die Amsterdam maar saai vindt, wordt in 1825 de zesde president.