wandeling: rondom de Groenburgwal

Het Staalhof is een soort verzamelgebouw voor bedrijven. Rond een grote open binnenplaats staan een Saaihal, een Lakenhal en later ook een Zijdehal. Eerder woont Hendrick de Keyser hier en heeft hij er zijn stadssteenhouwerij.

In de 17de eeuw groeit de textielindustrie snel. Met de bouw van het Staalhof kan de stad toezicht houden en de kwaliteit bewaken. De staalmeesters beoordelen stoffen met een ‘staal’, een voorbeeldlap.

Ze controleren de kwaliteit van de wol, de dichtheid van het weefsel en de kleur. Elke rol stof moet precies overeenkomen met de voorbeeldlap.

De stad stelt strenge eisen aan het laken. Alleen zo kan ze de goede naam van Amsterdams laken, zijde en saai garanderen.

De Saaihal hoort bij het Staalhof, waar de stad toezicht houdt op de textielindustrie. Saai is de laagste van de drie kwaliteiten die hier worden verhandeld. De stevige, goedkope stof dient voor kleding, gordijnen en de bekleding van binnendeuren.

Op het binnenterrein van de Saaihal wordt de stof gecontroleerd. De bestuurders van de Saainering houden toezicht op de handel en controleren de kwaliteit en de prijs.

In 1643 laten ze zich één keer schilderen door Dirck van Santvoort. De bestuurders dragen hun beste pakken van zwart saailaken. Links staat de gildeknecht met een stukje stof dat zij gaan controleren.

Het schilderij hangt hier op de eerste verdieping van de Saaihal. Pieter de Keyser, de zoon van Hendrick, ontwerpt het gebouw. Het is nog grotendeels zoals hij het in 1624 maakt. Alleen de ingangen aan de zijkanten zijn verdwenen.

Wie door de rechteringang naar binnen gaat, merkt nog altijd dat hierachter een grote binnenplaats lag.

Op het dak staan nog steeds ornamenten in de vorm van gedrapeerde doeken. Zo laten ze zien waarvoor het gebouw is gemaakt.

Hier vertrekken de beurtschepen naar ’s-Graveland. Veel rijke Amsterdamse families hebben daar een buitenhuis waar ze de zomer doorbrengen. Op vaste tijden varen schepen heen en terug.

Aan de kant staat een wachthuisje. Ook wasserijen en blekerijen langs de Vecht gebruiken de verbinding. ’s Ochtends brengen ze de schone was naar Amsterdam. Op de terugweg gaat de vuile was mee naar Nederhorst en Nigtevecht.

Officieel heet het schilderij ‘De waardijns van het Amsterdamse lakenbereidersgilde’, maar iedereen kent het als ‘De Staalmeesters’. Rembrandt schildert het in 1662 voor een hoge plek in de bestuurskamer van de staalmeesters, hier in de Lakenhal.

Rembrandt houdt rekening met die plek. Hij schildert de staalmeesters van onderaf. Van de tafel is daardoor alleen het overhangende kleed zichtbaar.

Op tafel ligt een boek met de eisen waaraan het laken moet voldoen. De staalmeesters raadplegen het en kijken tegelijk allemaal naar de bezoeker. Daardoor voelt hun opstelling natuurlijk aan.

Ook hun bediende Frans Hendricksz Bel staat op het schilderij. Hij is de enige man zonder hoed.

De waardijns van het lakenbereidersgilde laten zich zes keer schilderen. Volgens een beschrijving hangen al die werken hier in de bestuurskamer. Slechts twee zijn bewaard: ‘De Staalmeesters’ en ‘De waardijns der lakenen’ van Pieter Pietersz uit 1599.

Deze moderne gevelsteen uit 1996 herinnert aan het koetshuis dat hier ooit stond. Het hoorde bij het grachtenpand ‘Huis De Star’, ook bekend als ‘Huis Van Bambeeck’, aan de Kloveniersburgwal 77. De ster op de steen verwijst naar die naam.

In de binnentuin stond ook een pakhuis. Wie van het grachtenpand naar het koetshuis wilde, moest daar doorheen.

Tussen Groenburgwal 12 en Groenburgwal 2 ligt de Jan Krimpengang. De opdracht voor de aanleg van deze gang dateert uit 1630. Nu ligt er een idyllisch hofje.

Zwanen gelden in de 16de eeuw als edele dieren die niet iedereen mag houden. Pas wanneer Amsterdam eigenaar wordt van de gebieden rond de stad, krijgt het stadsbestuur het recht om zwanen te houden.

De stad stelt zelfs een pluimgraaf aan om voor de dieren te zorgen. Hij moet de zwanen kortwieken en brandmerken. Ze krijgen drie kruisjes in hun snavel gebrand.

Maar hij helpt de dieren ook. In het voorjaar brengt hij genoeg takken voor hun nesten. In de winter drijft hij ze samen in een kooi, zodat ze de kou kunnen doorstaan. Die ligt hier, waar de Zwanenburgwal en de Amstel samenkomen.

Wie een zwaan kwaad doet of eieren steelt, krijgt een zware straf. Die kan bestaan uit een boete van veertig tot zestig gulden, een openbare geseling of zelfs een half jaar cel op water en brood.

Elk jaar met Sint-Maarten, op 11 november, moet de pluimgraaf ook een zwaan leveren aan de notabelen van de stad. De verzorging wordt steeds duurder.

In het Rampjaar 1672 moet de stad bezuinigen en schrapt ze de functie van pluimgraaf.

De naam Verversstraat verwijst naar het verven van de stoffen die in het Staalhof worden verwerkt. Aan het begin van de 17de eeuw ligt dit aan de rand van de stad, een geschikte plek voor werk dat veel overlast veroorzaakt. Bij het verven worden giftige stoffen en urine gebruikt.

Blauw verven komt het meest voor. Daarvoor gebruiken de ververs meestal wede, een plant die speciaal voor dit doel wordt geteeld. Ze laten de wede gisten en lossen hem op. Zo ontstaat een groen verfbad waarin ze de stoffen onderdompelen.

Als de stof daarna te drogen hangt, verandert het groen door de zuurstof in de lucht in het gewenste blauw.

Volgens sommige bronnen dankt de Groenburgwal hieraan zijn naam. De ververs lozen het verfbad in de gracht, waardoor het water groen kleurt. Andere bronnen zeggen dat de naam simpelweg verwijst naar de vele bomen langs het water.

In de 17de eeuw heet de Groenburgwal overigens de Verwersgracht. De Raamgracht om de hoek is genoemd naar de ramen waarop de stoffen drogen.