wandeling: rondom de Jodenbreestraat

Het Goslerhuisje is het enige overgebleven gebouw van de Joden Houttuinen. Alle andere panden worden gesloopt voor de bouw van het Maupoleum, dat later zelf ook wordt afgebroken.

Waarschijnlijk heeft het Goslerhuisje altijd losgestaan van de andere bebouwing. Rond 1700 wordt het vermoedelijk gebouwd als huisje voor de sluiswachter van de Sint-Antoniesluis.

Aan het begin van de 20ste eeuw woont en werkt Abraham Gosler hier. Hij heeft een bedrijf in ijzerwaren en sloopwerk. De nazi’s vermoorden het grootste deel van de familie Gosler in Auschwitz.

De Leprozenpoort stond oorspronkelijk een paar honderd meter verderop. Daar vormde hij de ingang in de muur rond het Leprozenhuis, op de plek van het huidige Mr. Visserplein.

Het poortje stamt uit het begin van de 17de eeuw, waarschijnlijk uit 1609. In dat jaar wordt het Leprozenhuis vernieuwd. De poort komt uit de werkplaats van Hendrick de Keyser.

Boven de deur zitten twee nissen. In elke nis staat een reliëf: een melaatse man en een melaatse vrouw. De originele beelden raken zwaar beschadigd en zijn vervangen door replica’s.

Na de stadsuitbreiding van 1480 wordt het Leprozenhuis gebouwd buiten de stadsmuren, aan de Sint Antoniesdijk. Eerst wonen er mensen met lepra. Later komen er ook betalende kostgangers, de zogenoemde proveniers.

Het huis ligt aan de dijk naar Muiden, maar wel een stukje buiten de stad.

In 1866 worden de resten van het oude Leprozenhuis afgebroken. De toegangspoort blijft staan tot de aanleg van de IJ-tunnel in de jaren zestig. Daarna gaat hij naar een opslagplaats.

In de jaren zeventig wordt het poortje op de huidige plek herbouwd, tegelijk met de restauratie van Huis De Pinto. Het geeft nu toegang tot een binnenplaats en verschillende woningen.

Hendrick Uylenburgh geldt als de man achter Rembrandt. Als kunsthandelaar bezorgt hij de schilder veel opdrachten. Via hem leert Rembrandt ook zijn vrouw kennen: Saskia Uylenburgh is een nicht van Hendrick.

Hendrick Uylenburgh wordt geboren in Friesland en verhuist jong naar Krakau. Zijn vader wordt daar meubelmaker aan het Poolse hof en zijn broer Rombout hofschilder. Ook Hendrick krijgt een opleiding tot schilder.

Vanaf 1615 woont Uylenburgh in Gdańsk en begint hij kunst te verhandelen. Vanuit die stad organiseert hij grote kunsttransporten naar Polen.

Tien jaar later keert hij terug naar Nederland. In Amsterdam neemt hij de kunsthandel van de overleden Cornelis van der Voort over.

Al snel komt Uylenburgh in contact met Rembrandt, die dan nog in Leiden woont. Hun samenwerking is voor beiden winstgevend. Uylenburgh regelt opdrachten en steeds hogere prijzen voor Rembrandts werk.

Rembrandt woont enkele jaren hier in het huis van Hendrick Uylenburgh. Nadat hij op 1 mei 1635 naar een eigen woning verhuist, wordt hun contact minder goed.

Rembrandt doet steeds meer zaken met kunsthandelaar Joannes de Renialme. Uylenburgh richt zich meer op schilders als Ferdinand Bol en Govert Flinck.

In 1638 vertrekt Hendrick Uylenburgh uit de Jodenbreestraat. In 1661 overlijdt hij. Zijn zoon Gerrit heeft de zaak dan al overgenomen.

Het Rembrandthuis is niet alleen Rembrandts woning. Het is ook zijn atelier, de plek waar hij leerlingen lesgeeft, zijn kunstkamer en zijn kunsthandel.

De kunsthandel zit op de begane grond. Op de eerste verdieping liggen het woongedeelte en de kunstkamer. Op zolder bevinden zich Rembrandts atelier en de werkplaats van zijn leerlingen.

In 1639 betaalt Rembrandt 13.000 gulden voor het huis, in die tijd een enorm bedrag. Het staat in een goede buurt, met veel kunstenaars en rijke opdrachtgevers vlakbij. Rembrandt verkoopt hier zijn eigen schilderijen, maar handelt ook in werk van anderen.

De huidige kunstkamer op de eerste verdieping geeft een indruk van een 17de-eeuwse verzameling. Veel kunstenaars en verzamelaars bezitten zo’n kamer met bijzondere voorwerpen.

Rembrandt verzamelt onder meer globes, bijzondere schelpen, een Japanse helm, een leeuwenhuid en Romeinse borstbeelden. Bezoekers kunnen zijn verzameling bekijken en schrijven er enthousiast over.

Niet alleen in de kunstkamer, maar in het hele huis hangen bijzondere voorwerpen. Zijn verzameling miniatuurschilderijen uit India is beroemd. Veel spullen en ook werken uit zijn grote kunstcollectie zijn te koop.

Op de bovenverdieping ligt Rembrandts atelier. Het heldere licht uit het noorden is ideaal om te schilderen. Ook zijn leerlingen werken hier. Ze leren niet alleen schilderen, maar ook verschillende kleuren verf maken en mengen.

In 1658 moet Rembrandt het huis aan de Jodenbreestraat verlaten door grote geldproblemen. Het pand is te duur en hij geeft veel te veel uit.

Zijn huis en verzameling rariteiten worden tijdens een opvallende veiling verkocht. Rembrandt verhuist met Hendrickje Stoffels, Titus en Cornelia naar de Rozengracht.

De Mozes en Aäronkerk begint hier in 1641 als schuilkerk, bij de gevelsteen met Mozes. Eerst gebruikt de kerk één pand, ‘waar Moyses in de gevel staat’. Italiaanse kooplieden kopen het gebouw. Na een verbouwing van acht jaar is de kerk klaar.

Veertig jaar later koopt de kerk ook het buurpand, ‘waar Aäron in de gevel staat’, en breidt ze uit. Daarna komen er nog een huis in de Jodenbreestraat en drie panden aan de Houtgracht bij.

Een van die huizen is de woning waar Spinoza opgroeide. Uiteindelijk ontstaat een schuilkerk voor 1.500 gelovigen, met vijf paters. De ingang ligt aan de (Joden)Breestraat.

In de buurt wonen naast veel Joden ook verschillende zwarte Amsterdammers. De kerk is belangrijk voor hen en ze laten er hun kinderen dopen.

Aan het begin van de 19de eeuw raakt de kerk bouwvallig. In 1841 wordt op dezelfde plek de huidige Mozes en Aäronkerk gebouwd.

Kunstenaar Hans ’t Mannetje maakt hier een monument met veel betekenissen. Het lijkt op een banpaal, zoals die vroeger aan de rand van de stad stond.

Tegelijk herinnert het aan de strijd tegen de autosnelweg die hier eindigt. Volgens het plan zou de weg doorlopen tot de Prins Hendrikkade.

Buurtbewoners en krakers voeren fel actie en voorkomen zo dat de Nieuwmarktbuurt grotendeels wordt gesloopt. Een tekst op de sokkel herdenkt hun strijd.

Aan de andere kant staat een tekst van de Joodse en homoseksuele dichter Jacob Israël de Haan. De hardstenen zuil komt uit het gebouw van de Algemene aan Damrak 74, dat in 1963 afbrandt.

De familie De Pinto bestaat uit rijke Joodse handelaren uit Antwerpen. Daar moeten ze zich noodgedwongen voordoen als katholieken. De grotere godsdienstvrijheid brengt hen naar Holland: eerst naar Rotterdam en daarna naar Amsterdam.

In 1651 koopt Isaac de Pinto dit pand. Hij gebruikt het als woning en als Joodse leerschool. Ook is hij een van de financiers van de Israëlitisch-Portugese Synagoge.

Zijn zoon David verandert het huis in een stadspaleis. Het wordt wel het enige grachtenpand genoemd dat niet aan een gracht staat. In Amsterdam groeit het familiekapitaal spectaculair.

De De Pinto’s werken vooral als bankiers en in de grootschalige suikerhandel. Aan de Amstel kopen ze buitenplaats Trompenburgh. Daar ontvangen ze gasten als koning Frederik de Grote van Pruisen en de hertog van Lotharingen.

Voor stadhouder Willem IV financieren ze de oorlog tegen Frankrijk. Verschillende generaties De Pinto spelen een grote rol binnen de VOC en de Nederlandse financiële wereld.

Aan het einde van de 17de eeuw tekent Romeyn de Hooghe de ingang van Huis De Pinto. Opvallend is de zwarte huisknecht van de familie. Mogelijk zijn de twee deftige mensen die voor de ingang op hun koets wachten David en Rachel de Pinto.

Aan het einde van de 19de eeuw komt Huis De Pinto leeg te staan en trekken er allerlei bedrijfjes in. Na de Tweede Wereldoorlog is het het enige huis in het blok dat niet is gesloopt. Jarenlang staat het eenzaam op de lege vlakte.

Later weten krakers maar net te voorkomen dat de gemeente Huis De Pinto sloopt voor de aanleg van een autosnelweg.

De Zuiderkerk is de eerste kerk in Amsterdam die speciaal voor protestanten wordt gebouwd. Hendrick de Keyser maakt het ontwerp.

In 1603 wordt de eerste steen gelegd. Voor de kerk en haar fundamenten gebruikt de stad stenen van de overbodige stadsmuur. Door geldgebrek komt de bouw al snel stil te liggen.

Op Pinksterzondag 22 mei 1611 vindt de eerste kerkdienst plaats. Drie jaar later is ook de toren klaar.

Op 22 september 1641 wordt Titus hier gedoopt, de zoon van Rembrandt en Saskia. Hun jong gestorven zoon Rombertus ligt hier begraven. Rembrandt en Saskia wonen om de hoek aan de Jodenbreestraat.

De kerk heeft prachtige gebrandschilderde ramen, geschonken door verschillende gilden. In 1658 worden die alweer verwijderd. Officieel maken ze de kerk te donker, maar waarschijnlijk vinden strenge calvinisten ze vooral te uitbundig.

Pas in 1823 krijgt de kerk een orgel. Net als gebrandschilderd glas vinden strenge calvinisten muziek alleen maar afleiden. Zingen kan volgens hen ook zonder orgel.

De plek dient al als begraafplaats voordat de bouw begint. In 1602 heerst een pestepidemie in de stad. Minstens tien procent van de Amsterdammers sterft, waardoor snel een extra begraafplaats nodig is.

Al bijna een eeuw vinden in de Zuiderkerk geen kerkdiensten meer plaats. De laatste dienst, een huwelijk, is op 12 september 1929. Nu dient de kerk als evenementenlocatie.

Het Zuiderkerkhofpoortje dateert uit 1611. Waarschijnlijk maakt Nicholas Stone het, de meesterknecht van Hendrick de Keyser. Twee jaar later trouwt Stone met De Keysers dochter Maeycke en wordt hij zijn schoonzoon.

Boven de doorgang staat een doodskist met beenderen en schedels. Oorspronkelijk staat het poortje vijftig meter verderop, in de richting van de Nieuwe Hoogstraat.

In het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog wordt het daar weggehaald en opgeslagen. Na de sloop en herbouw van de buurt voor de metro krijgt het in 1985 zijn huidige plek.

In de 17de eeuw is het poortje een populaire plek voor verkopers. Eerst bieden ze er boekweitmeel aan, maar al snel verschijnen er allerlei soorten handel.