mooiste monumenten

Deze twee kleine, ondiepe huisjes, de Gouden en Silveren Spiegel, verrijzen in 1614 voor de zeepzieder Laurens Jansz Spiegel. Hij heeft achter deze huisjes, in de Koggestraat, een zeepziederij; dat zie je nog aan de gevelstenen met een hand, het symbool van de zeepziederij, in de pakhuizen.

Spiegel bouwt de huisjes als beleggingspanden voor de verhuur. In de geveltop vereeuwigt hij zijn naam met gebeeldhouwde spiegels. De huizen hebben een houtskelet, zoals gebruikelijk is begin 17e eeuw; de bakstenen zitten daar als het ware tegenaan gemetseld.

In de jaren dertig van de vorige eeuw ondergaan de Gouden en Silveren Spiegel voor het eerst een restauratie, en in de jaren vijftig opnieuw. Als in 2016 blijkt dat de gevels nog steeds wijken, volgt nog een restauratie.

Het Korenmetershuisje verrijst in 1620 voor het gilde van de korenmeters. Het is één van de weinige gildehuizen die bewaard blijven. De graanhandel is vanaf het midden van de 16e eeuw Amsterdams belangrijkste handel; niet voor niets heet die handel de 'moedernegotie'.

Vanuit verschillende landen komt graan binnen, met Polen en Rusland als belangrijkste leveranciers. Het graan komt over zee, gaat de vele pakhuizen in Amsterdam in en van daar door naar andere bestemmingen.

De gebouwen van de graanhandelaren, graanmakelaars, korenzetters en korenmeters staan dicht bij elkaar, van het Damrak tot aan de Nieuwezijds Voorburgwal. De handel zelf vindt plaats in de Korenbeurs, vanaf 1617 naast de Oude Brug op het Damrak. Korenmeters en korenzetters zorgen dat de handel netjes verloopt.

Over weinig huizen gaan zoveel verhalen als over dit huis 'int Aepjen'. Bijna allemaal kloppen ze niet.

Zo is er het verhaal dat de naam komt van VOC-zeelui die hun rekening met een aapje betalen, maar de eerste eigenaar, Jan Claesz, bedenkt de naam zelf. Het woord aap en varianten daarop komen in de 17e eeuw veel vaker voor als huisnaam.

Ook heeft de uitdrukking 'in de aap gelogeerd zijn' niets met Zeedijk 1 te maken; die is helemaal niet 17e-eeuws. En hier ronselt niemand dronken zeelui om voor de VOC te werken.

Ook is dit niet het oudste huis van Amsterdam, zoals lang de gedachte is. Zeedijk 1 verrijst in de jaren vlak voor 1550. Het oudste huis van de stad is Warmoesstraat 90 uit 1485.

Int Aepjen is wel één van de weinige panden met een houten gevel in de stad. Dat is bijzonder, want na 1521 is het in Amsterdam verboden om houten huizen te bouwen. Toch gedoogt de stad houten gevels, vanwege de vele voordelen: een houten gevel is niet goedkoper dan een gemetselde, maar maakt wél grote ramen mogelijk. Bovendien wordt het huis door de overstekken per verdieping steeds een heel klein beetje groter.

Aan de buitenkant is alleen het venster op de tweede verdieping nog origineel; de rest vernieuwen latere eigenaren in de loop van de jaren. Eind jaren tachtig verandert het interieur volledig. Een slimme horeca-ondernemer veroudert het café met de inventaris van een oude sigarenwinkel uit Zutphen en 'de oudste bierpomp van Nederland'. Na een paar publicaties en stadsgidsen met een mooi verhaal is een mythe geboren.

Het Wapen van Riga is één van de meest gefotografeerde grachtenpanden van de stad. De trapgevel is alleen niet origineel. De reconstructie van het grachtenpand vindt plaats in de jaren 1940-1942. Het is dan vervallen en onbewoonbaar verklaard, en Oudezijds Voorburgwal 14 heeft op dat moment een tuitgevel. Eigenlijk gaat het om een houten huis; de stenen gevel zit tegen de bestaande houten constructie aan gemetseld. In het pand zit nog het houten skelet.

De geschiedenis van Het Wapen van Riga begint in 1600, als Hendrickje Hendricks dit perceel koopt. Haar dochter trouwt in 1604 met een koopman uit Riga, en die laat hier dit huis bouwen. Trots op zijn afkomst en op de bron van zijn fortuin krijgt het huis zijn naam: het Wapen van Riga. Het is een trapgevel met veel witte blokjes, de Hollandse renaissancestijl, die in Amsterdam tot 1615 veel voorkomt.

Het Huis met de Hoofden verrijst in 1624 voor de rijke kousenhandelaar en kunstliefhebber Nicolaas Sohier. Hij koopt twee extra brede kavels, en daarbij nog een stuk erf van de huizen aan de Herengracht, zodat de tuin extra diep wordt.

Nicolaas Sohier komt uit een protestantse familie die om haar geloof uit de Zuidelijke Nederlanden vlucht. Veel van die geloofsvluchtelingen zijn kooplieden, bankiers en textielfabrikanten; ze nemen hun handel mee naar Amsterdam. Sohier zet hier een succesvolle kousenhandel op, en dat succes toont hij met het Huis met de Hoofden.

Voor de hoofden laat Sohier zich inspireren door het nieuwe grote atelier van Rubens in Antwerpen. Daar staan twee grote beelden van Mercurius, de god van de handel, en Minerva, godin van wijsheid en kunst. Die beelden kijken ieder een andere kant op, in die tijd een nieuwigheid.

Sohier kiest ook voor Mercurius en Minerva, maar dan alleen hun hoofden, in het midden. De hoofden links, bij Mercurius, stellen de ochtend en de middag voor, als Apollo en Ceres; rechts staan de avond en de nacht, als Bacchus en Diana.

Nicolaas Sohier gaat hier wonen met zijn vrouw Suzanna Hellemans, wier zus Leonore getrouwd is met P.C. Hooft. Al snel overlijdt Suzanna, en ook dochter Felicia. Sohier blijft in het grote huis achter met zijn jonge zoontje Constantijn. Hij omringt zich met kunst; er hangen een paar Rubensen in het huis. Eén ervan, Medusa, is zo gruwelijk dat Sohier het vaak bedekt laat.

Dit is één van de weinige overgebleven originele trapgevels, een mooi voorbeeld van de Amsterdamse renaissance van Hendrick de Keyser, met grote trappen, veel versieringen, maskers, kopjes en twee jaartalstenen. Het huis heeft een binnenplaats met een achterhuis aan de Oudezijds Achterburgwal 46a.

Oorspronkelijk heeft het huis een houten onderpui met een fraai toegangspoortje. Die houten onderpui maakt later plaats voor de huidige stenen onderpui. Schuin aan de overkant, op Oudezijds Voorburgwal 18, staat een gevel waarvan de onderkant sterk op dit huis lijkt; waarschijnlijk probeert die bouwer het beroemde huis aan de overkant na te maken.

Het huis, hier op nummer 57, is ouder dan de voorgevel uit 1615: het heeft nog een houtskelet uit 1570 en snijwerk uit die tijd. Het loopt door tot op de Oudezijds Achterburgwal; daar is het nummer 46.

Ook dat huis aan de Oudezijds Achterburgwal heeft een gevel uit 1615, en ook hier zit een ouder huis achter die voorgevel. De gevelsteen van het complex, De Gecroonde Raep, hangt aan dit huis — dus eigenlijk aan de achterkant.

Het stadsbushuis, ook bekend als het militiehuis, is de wapenopslag van de stad. Tot het begin van de 17e eeuw zit die opslag in het Bushuis in de Oude Hoogstraat, naast het hoofdkantoor van de VOC. Maar de VOC heeft meer ruimte nodig, en de wapenopslag verhuist naar het Singel.

De grote ronde ruiten zijn oorspronkelijk openslaande deuren; daarachter staat het zware geschut van de stad. Op de eerste verdieping ligt het lichtere deel van de wapenvoorraad. Aan de achterkant, op de tweede verdieping, komt in 1682 het Stadzijdewindhuis.

Eind 18e eeuw nemen de stadspakhuizen op de hoek Brouwershoek-Lijnbaansgracht de rol van wapenopslag over.

Lang geldt dit als het oudste huis van Amsterdam, vlak na de grote stadsbrand van 1452 gebouwd. Maar onderzoek naar het gebruikte hout maakt duidelijk dat het huis rond 1530 verrijst.

Warmoesstraat 90 is nu het oudste huis van de stad, uit 1485, al is nog lang niet elk Amsterdams huis onderzocht. Dit huis aan het Begijnhof is wel één van de twee overgebleven houten huizen in de stad, samen met In 't Aepjen, Zeedijk 1.

In het huis duikt een zeer zeldzaam beschilderd houten paneel op; daarop staat 'Maria met eenhoorn' afgebeeld. Ooit staat Amsterdam vol met houten huizen, en vooral de rijkere daarvan hebben wand- en plafondschilderingen. Bijna niets daarvan blijft over.

Het Huis aan de Drie Grachten verrijst in 1610. Ook eerder staan hier al huizen; bij de bouw verwerkt de bouwer materialen van die eerdere huizen.

Het huis verrijst tegelijk met het buurhuis op Oudezijds Voorburgwal 247, door één eigenaar en in dezelfde stijl. In 1687 krijgen de huizen verschillende eigenaren, en vanaf dat moment gaan ze er anders uitzien.

In 1909 ondergaat het Huis aan de Drie Grachten een restauratie, op basis van een schilderij van Gerrit Berckheyde uit het eind van de 17e eeuw. De trapgevels krijgen in 1909 opnieuw metselwerk. In 2023 staat het huis te koop, vraagprijs 4,3 miljoen.

Het Oost-Indisch Huis is het eerste gebouw speciaal voor de VOC. In 1606 verrijst het waarschijnlijk naar een ontwerp van Hendrick de Keyser, op de plek van de boomgaard van het voormalige Sint-Paulusbroederklooster.

Het Bushuis ernaast is dan al in gebruik bij de VOC, maar daar is nauwelijks plek om te vergaderen. De compagnie groeit snel, en het Oost-Indisch Huis ondergaat een aantal keren een flinke uitbreiding. Rond 1660 heeft het de huidige vorm rond een binnenplaats.

Hier vinden niet alleen vergaderingen plaats; hier neemt de compagnie ook de matrozen aan, hier ligt het proviand voor onderweg, en er is een slachterij, waar duizenden ossen onder het mes gaan voor aan boord van de schepen. Ook zijn hier een apotheek en een grote verzameling scheepskaarten.

Het Bushuis is de wapenopslag van de stad; een bus is een andere naam voor een kanon. Op de bovenverdiepingen zit een graanopslag.

Het Bushuis verrijst in 1550, als dit nog de rand van de stad is, een ideale plek voor een wapenopslag. Maar nadat de VOC zich naast het Bushuis vestigt en de stad steeds verder groeit, moet het Bushuis verdwijnen. Het krijgt een nieuwe plek aan het Singel, waar nu de Universiteitsbibliotheek zit.

Het oude Bushuis wordt opslag van de VOC en later zelfs slachthuis van de compagnie. In 1891 gaat het gebouw tegen de vlakte. De nieuwbouw staat een slag gedraaid en kijkt niet meer naar de Oude Hoogstraat, maar naar de Kloveniersburgwal.

Deze gevelsteen is even oud als het pand, uit 1614. Schipper Frans Gerritz bouwt het pand; vandaar het zeilschip. Hij betaalt ruim 2000 gulden voor de grond en zet daar deze trapgevel op.

Rapenburg 13 is één van de best bewaard gebleven vroeg-17e-eeuwse panden van de stad. Het is lang een huurhuis, en daardoor blijven grote delen van het interieur onaangeroerd, nog in originele staat. Het huis heeft nog een houtskelet, een 17e-eeuwse spiltrap en een bedstedenwand.

Huis de Kruiwagen is een dubbel pakhuis met de breedste trapgevel van Amsterdam, en verrijst rond 1610. Eind 17e eeuw is dit het Buiksloter Veerhuis.

Het interieur is nog vrijwel zoals in de 17e eeuw. Wel verwoest een brand in 1925 een deel; dat ondergaat later een minutieuze restauratie. In het pand zit nog steeds een unieke hijsinstallatie, waarbij een enorm rad helpt om zware lasten te hijsen.

Het pand heet ook wel Het Spaanse Huis. Volgens een verhaal zouden er Spaanse teksten op de balken staan, maar die zijn niet te vinden. Mogelijk verwijst de naam naar de Vlaamse term voor een trapgevel: een Spaanse gevel.

De drie 'Groenlandse pakhuizen' verrijzen in 1620-1621 in opdracht van enkele aandeelhouders van de Noordse of Groenlandse Compagnie, die dan zeven jaar bestaat. De pakhuizen dienen voor de opslag van walvisproducten. Hier liggen walvisbeenderen, baleinen en uiteraard traan. De traan levert zeep, kaarsen, lampolie en allerlei smeermiddelen op.

De traan ligt opgeslagen in vaten op de zolders en in grote gemetselde bakken op de begane grond. Elk van deze zes meter diepe putten kan zo'n 10.000 liter traan bevatten.

In 1642 verliest de compagnie haar monopolie en verplaatst de walvishandel zich naar het gebied ten noorden van Amsterdam. Vanwege de overlast verbiedt de stad daarna de opslag van traan; dat mag vanaf 1685 alleen nog in de Nieuwe Teertuinen, en de putten hier aan de Keizersgracht raken buiten gebruik.

In de 20e eeuw worden de pakhuizen een papiergroothandel, en aan het eind van de jaren zeventig komen hier appartementen. Tijdens de verbouwing duiken 60 traanputten weer op; ze zijn drie eeuwen niet gebruikt en volgestort met puin.

Oorspronkelijk staan rechts naast de drie Groenlandse pakhuizen nog twee vergelijkbare pakhuizen, in de volksmond 'De Twee Gevels'. In 1875 gaan die na een brand tegen de vlakte. Op de vrijgekomen grond komt een school; ook dat gebouw is inmiddels weer verdwenen. Hier staat nu een appartementencomplex.

Guillelmo Bartolotti is één van de rijkste mannen van de Republiek. Als er in 1631 vermogensbelasting komt, blijkt maar één Amsterdammer nog rijker: Balthasar Coymans.

Bartolotti verdient zijn geld met handel vanuit het Oostzeegebied naar Italië. Eerst tarwe en bonen, later ook zijde, zout, huiden, staal en wapens. Het geld dat hij verdient, leent hij weer uit.

Voor de firma Bartolotti worden bankzaken steeds belangrijker. Bartolotti is een belangrijke financier van de WIC; dat levert weinig rendement op, want de WIC kampt doorlopend met geldnood.

Guillelmo Bartolotti heet eigenlijk Willem van den Heuvel. De familie neemt de naam aan van de Italiaanse koopman Giovanni Baptista Bartolotti, de oom van Willem. Die sterft kinderloos en laat zijn vermogen na aan de familie, op voorwaarde dat de naam verandert in Bartolotti.

Bartolotti geeft Hendrick de Keyser opdracht om hier aan de Herengracht een stadspaleis te bouwen. In 1617 staat het er. De gevel is helemaal gespiegeld: de rijke versieringen met maskers, banden, vazen, klauwstukken en balusters keren aan beide kanten terug. Het huis staat ook precies in het verlengde van de Driekoningenstraat, zodat je ook vanuit die straat een prachtig uitzicht op het Bartolottihuis hebt.

Het Bartolottihuis is tegenwoordig een museumhuis. De buitenkant ondergaat in 1970 een restauratie, de zeker zo spectaculaire binnenkant rond 1995.

Op een terp achter hun huizen aan de Warmoesstraat bouwen de eerste bewoners van Amsterdam in de 13e eeuw een kapelletje, dat ook als begraafplaats dienstdoet. Op 17 september 1306 wijdt de bisschop van Utrecht de kerk tot Sint-Nicolaaskerk: de kerk krijgt de naam van de beschermheilige van de zeelieden.

Als de stad groeit en het aantal inwoners toeneemt, voldoet één kerk niet meer. In 1409 volgt aan de Dam de wijding van de Nieuwe Kerk. In de volksmond gaat de Sint-Nicolaaskerk daarna de Oude Kerk heten.

Het gebouw groeit in de loop van de eeuwen steeds verder, onder meer in 1552 met de Mariakapel, waar de gebrandschilderde ramen zitten.

Na de alteratie van 1578, als Amsterdam protestants wordt, verdwijnen alle versieringen uit het interieur. Hier en daar zie je nog sporen van de oude katholieke versiering. Tot op de dag van vandaag is de Oude Kerk op zondagochtend in gebruik voor de protestantse eredienst.

In de Oude Kerk krijgen van de dertiende eeuw tot 1865 ongeveer 60.000 mensen een graf, onder meer dan 2.000 grafzerken. Onder hen veel bekende Amsterdammers, van Rembrandts vrouw Saskia tot Jacob Beeldsnyder, tot nu toe de enige zwarte, tot slaaf gemaakte man van wie het graf bekend is.

Amsterdam groeit explosief aan het begin van de 17e eeuw. Handel en nijverheid floreren enorm, en dat trekt massa's mensen: in de eerste 40 jaar van de 17e eeuw verviervoudigt de bevolking.

Het oude stadhuis wordt simpelweg te klein. Het gebouw groeit in de loop der jaren steeds verder, waardoor het een onoverzichtelijk geheel wordt. Bovendien is het bouwvallig; verschillende delen beginnen langzaam te bezwijken. In 1640 valt de beslissing om het gebouw af te breken en te vervangen door een nieuw Stadhuis.

Uiteindelijk valt de keuze op een ontwerp van Jacob van Campen, een voor die tijd zeer vooruitstrevende stijl, nu bekend als Hollands Classicisme. Het stadhuis van Amsterdam wordt het grootste van Europa en geldt wel als 'het achtste wereldwonder'.

In de slappe Amsterdamse bodem gaan 13.659 houten palen van Noorse sparren, om het gewicht van het gebouw te dragen. Nog tijdens de bouw groeit het ontwerp. Na de Vrede van Munster in 1648 groeit de handel, en lijkt er behoefte aan een nog groter Stadhuis.

De vrede is niet alleen goed voor de handel; ook hoeft de stad niet meer te betalen voor de oorlog tegen Spanje. En dus is er geld genoeg voor een groot en extravagant gebouw. Maar vier jaar later breekt de eerste Engelse Oorlog uit en versoberen de plannen toch maar. Het stadhuis krijgt daarom geen derde verdieping, en ook op de decoratie komt een bezuiniging.

Nog voordat het gebouw af is, brandt het Oude Stadhuis in 1652 af. Het Nieuwe Stadhuis verrijst op dat moment vlak achter het Oude. Drie jaar later, op 29 juli 1655, gaat het Stadhuis in gebruik.

Het West-Indisch Pakhuis verrijst in 1642 als opslagruimte. Hier liggen de huiden die uit Nieuw-Amsterdam komen, het huidige New York; hier gaan ze onder de pers.

Behalve opslag is het West-Indisch Pakhuis ook slachthuis. Hier maakt de compagnie het vlees klaar voor de reis naar West-Afrika om slaven op te halen, en daarna door naar Zuid-Amerika en de Caraïben.

Het gaat slecht met de WIC, ondanks de lucratieve slavenhandel en ondanks het goud, de tabak en de suiker uit de koloniën. De doorlopende oorlog om Brazilië in handen te houden, put de WIC uit.

Om kosten te besparen wordt het West-Indisch Pakhuis ook het hoofdkantoor. Het prestigieuze West-Indisch Huis in de Haarlemmerstraat gaat daarna in de verkoop.

Hier vergaderen de bewindvoerders, en hier stelt de compagnie de contracten op voor de levering van tot slaaf gemaakten. Het contract met plantagehouder David Nassy is bewaard gebleven. De compagnie stelt het hier op: Nassy koopt 'Eenhondert Veerthien stucx Negros', 114 tot slaaf gemaakten.

Uiteindelijk gaat de WIC in 1674 failliet en staat ze opnieuw op aan het Singel. Het West-Indisch Pakhuis wordt ook de opslag van die tweede WIC. Nog altijd staan de letters GWC, de 'Geoctroyeerde West-Indische Compagnie', op de gevel.

De Montelbaanstoren verrijst als verdedigingstoren. In de 16e eeuw groeit de Lastage, het gebied aan de oostkant van de stad, uit tot een grote scheepswerf, met behalve werven ook lijnbanen, mastfabriekjes en teertuinen. De Lastage ligt buiten de stadsmuur en gaat tot twee keer toe verloren tijdens de Gelderse Oorlogen. Om de stad te beschermen gaat de Oude Schans dieper; met de uitgegraven grond verrijst een aarden wal, en in 1516 komt er een uitkijktoren.

Hertog Alva wil hier een dwangburcht bouwen, met een paleis in het midden. Daar zijn zelfs ontwerptekeningen van, waarschijnlijk van Joost Jansz Bilhamer. Uiteindelijk koopt de stad Amsterdam de komst van de dwangburcht af voor 200.000 gulden.

Als de stad in 1591 opnieuw uitbreidt, verliest de Montelbaanstoren zijn strategische functie. Vijftien jaar later komt er een spits op de toren, waarschijnlijk ontworpen door stadsbeeldhouwer Hendrick de Keyser. In 1610, vier jaar na de plaatsing van de torenspits, begint de toren zwaar te verzakken door de gebrekkige fundering op plaggen en klei. Het toegenomen gewicht, de windbelasting en de stroming van het water tussen Amstel en IJ zijn de oorzaak.

De toren krijgt vervolgens palen ter ondersteuning en gaat met kabels en lieren recht. Een nieuwe fundering en een dikke muur rond de voet houden hem overeind. Maar na deze ingreep gaan de klok en de luidklokken zich vreemd gedragen: ze slaan op de meest onmogelijke momenten, om daarna weer dagenlang stil te zijn. Dat bezorgt de toren de bijnaam Malle Jaap. In 1760 volgt een vernieuwing van de interne constructie van de derde en vierde verdieping.

De Zuiderkerk is de eerste Amsterdamse kerk speciaal voor de protestanten, naar een ontwerp van Hendrick de Keyser.

De eerste steen gaat in 1603 de grond in; voor de kerk en de fundamenten dienen de stenen van de overbodige stadsmuur. Maar al snel ligt de bouw stil door geldgebrek. Pas op pinksterzondag 22 mei 1611 vindt de eerste kerkdienst plaats; drie jaar later is ook de toren af.

Op 22 september 1641 gaat hier Titus ten doop, de zoon van Rembrandt en Saskia. Hun vroeg gestorven zoon Rombertus ligt hier begraven. Rembrandt en Saskia wonen om de hoek, op de Jodenbreestraat.

De kerk heeft prachtige glas-in-loodramen, een gift van verschillende gilden. Die ramen verdwijnen al in 1658 weer, officieel omdat het glas-in-lood de kerk te donker maakt, maar waarschijnlijk vooral omdat de stijve calvinisten de ramen veel te uitbundig vinden.

De kerk krijgt pas in 1823 een orgel. Net als glas-in-lood vinden strenge calvinisten muziek maar afleidend; zingen kunnen ze ook wel zonder orgel.

De Zuiderkerk is al een begraafplaats voordat de bouw van de kerk begint. In 1602 woedt een pestepidemie in de stad; zeker 10% van de Amsterdammers overleeft die niet, en dus is er snel een extra begraafplaats nodig.

Er wordt al bijna een eeuw niet meer gekerkt in de Zuiderkerk; de laatste dienst, een trouwdienst, is op 12 september 1929. De kerk is nu een evenementenlocatie.

Over dit huis gaat het verhaal dat Piet Hein hier heeft gewoond, al is daar in de archieven geen bewijs voor. Hij loopt hier ongetwijfeld wel, van het West-Indisch Huis naar de Peperwerf en terug.

Piet Hein vaart vanaf 1623 voor de WIC; hij heeft zogenaamde kapersbrieven, en daarmee toestemming om Spaanse en Portugese schepen aan te vallen. In 1628 verovert hij de Zilvervloot; in één klap is hij een held in de Republiek.

Met het geld van de Zilvervloot rust de WIC een leger uit dat in 1630 delen van Brazilië verovert. Of de Rotterdammer Piet Hein ooit in Amsterdam woont, is zeer de vraag.

Rapenburg 13 bestaat al wel in de tijd van Piet Hein; schipper Frans Gerritz bouwt het in 1614. De trapgevel is nog origineel, en dat geldt ook voor veel van het interieur, met bedstedes, een spiltrap en een 17e-eeuwse schouw.