de Nachtwacht

Paulus Schoonhoven is makelaar en woont pas een jaar in de wijk als Rembrandt de Nachtwacht schildert. Hij staat uiterst rechts op het schilderij. Zijn buurman, de schilder Claes Moeyaert, is ook schutter in wijk II, maar staat niet op de Nachtwacht; kennelijk is hij niet bereid te betalen. Paulus Schoonhoven is van alle mannen op de Nachtwacht de enige die Rembrandt overleeft.

Jan Pietersz Bronchorst werkt zich omhoog. Hij begint als droogscheerder — iemand die het ruwe laken van pluizen en oneffenheden ontdoet — en is nu lakenproducent en koopman. Toch is hij één van de minst rijken op de Nachtwacht. Hij woont in 'De Blauwe Pot' op de Nieuwezijds Voorburgwal. Jaren na het schilderen verklaart Bronchorst dat het hem 100 gulden kost om op het schilderij te komen. Omdat alleen zijn gezicht te zien is, betalen anderen mogelijk meer.

Barent Bolhamer is een kruidenier in oosterse waren. Hij trouwt nooit en deelt steeds zijn huis met zijn zuster, eerst op de Nieuwezijds Voorburgwal, later hier op 't Singel. Al blijft hij ongetrouwd, toch meldt zich na zijn overlijden een erfgenaam: Alida Bolhamer. Onduidelijk is of zij een onwettig kind is of een jongere zuster van Barent. Haar claim is kennelijk overtuigend, want ze erft het huis.

Jan Visscher Cornelissen komt uit een vooraanstaande familie. Hij is verwant aan bekende regentenfamilies als Bicker, Boelens en De Graeff. Cornelissen is vrijgezel, en dat maakt hem, samen met zijn status, erg geschikt als vaandrig.

De vaandrig, of vaandeldrager, gaat voorop in de strijd, en daarom moet hij vrijgezel zijn: als hij sneuvelt, blijven er geen vrouw en kinderen achter. Om zijn belang te onderstrepen geeft Rembrandt hem een plek vol in het licht.

Cornelissen verdient zijn geld met de handel op de Oostzee. Hij blijft zijn hele leven vrijgezel en stort zich op het verzamelen van boeken en schilderijen. Bij zijn dood hangen er vijftig schilderijen in zijn huis.

Als de Nachtwacht in 1715 een plek krijgt in het Paleis op de Dam, is het te groot voor de gekozen plek. Het schilderij gaat op maat: links, rechts, boven en onder verdwijnen stroken. Slachtoffer aan de linkerkant is Jan Brugman, de man die op de originele Nachtwacht uiterst links staat.

Op 17e-eeuwse kopieën van de Nachtwacht staat Jan Brugman nog wel; ook de man naast hem verdwijnt van de Nachtwacht.

Brugman woont in 'de Vergulde Hardebol' op Damrak 64. Hij komt uit een rijk koopmansgeslacht en handelt in stoffen; Brugman is één van de rijkste van alle afgebeelde schutters. In 1640, twee jaar voor de onthulling van de Nachtwacht, erft hij een fortuin en koopt hij een buitenhuis in Beverwijk. Als zijn vrouw in 1650 overlijdt, vertrekt Jan Brugman definitief uit Amsterdam en vestigt hij zich in Beverwijk. Al twee jaar later overlijdt hij.

Jan Aertsz van der Heede is de musketier in het rood aan de linkerkant van de Nachtwacht. Hij kan zo uitbundig gekleed gaan omdat hij nog vrijgezel is; getrouwde mannen horen zwart te dragen.

Mogelijk betaalt hij Rembrandt extra om zo prominent op het schilderij te staan. Schutter Jan Pietersz Bronchorst verklaart jaren later dat hij honderd gulden betaalt, en dat voor de anderen geldt: 'd'een wat meer d'ander wat minder, nae de plaets, die sij daer in hadden'. Omdat Bronchorst links naast Van der Heede staat en veel minder zichtbaar is, ligt het voor de hand dat Van der Heede meer betaalt.

De aanwezigheid van Jan Aertsz van der Heede bewijst ook dat Rembrandt het schilderij niet in één keer kan schilderen. Van der Heede wordt pas in 1642 burger van Amsterdam en kan pas dan lid worden van de schutterij. Op dat moment is een andere man op het schilderij, Jan Claesz Leijdeckers, al dood; dat is de man rechts van Willem van Ruytenburgh, de centrale figuur in het wit. Jan van der Heede is handelaar in kruidenierswaren.

Reijnier Janszn Engelen is de man helemaal links op de Nachtwacht; hij is de sergeant van de schutterij van wijk II. Die positie dankt hij waarschijnlijk niet aan zijn status of rijkdom, maar aan zijn senioriteit.

De sociale status van Reijnier Janszn Engelen krijgt een knauw door een boete voor de handel in laken zonder loodje, laken dat niet gekeurd is. Zijn vader brengt het nog tot hoge posities in het gilde, maar dat lukt Reijnier Janszn Engelen niet.

Op de Nachtwacht heeft hij een honderd jaar oude hellebaard in handen. Waarschijnlijk gebruikt Rembrandt zulke oude wapens om de traditie en de geschiedenis van de schutterij te benadrukken. Kort na de voltooiing van de Nachtwacht verhuist Reijnier Janszn van Engelen uit de wijk, en daarom moet hij uit de schutterij stappen.

Jan Ockersen is lakenkoopman; hij is zeven keer staalmeester van het lakenkopersgilde. Zijn naam is vooral verbonden met Weijn Adriaen Ockersdr, de zus van zijn grootmoeder. Zij wordt bekend door haar rol tijdens de beeldenstorm: Weijn Adriaen Ockersdr zou in de Oude Kerk een pantoffel naar een Mariabeeld hebben gegooid. In maart 1568 volgt de arrestatie van Weijn, het verhoor onder marteling en het doodvonnis, net als voor haar dienstmeisje. Op 22 juni 1568 worden beiden op de Dam in een wijnvat verdronken.

De familie van Walich Schellingwou zit al tientallen jaren in de lakenhandel op de Nieuwendijk en heeft hoge posities in het gilde. Maar Walich kiest voor de wijnhandel. Een paar jaar na de Nachtwacht verhuist hij naar de Herengracht, meer op stand dan de Nieuwendijk; dan moet hij de schutterij verlaten.

Er is ook een schilderij waarop Walich Schellingwou alleen staat. Vrijwel zeker is het een huwelijksportret en hoort er een schilderij van zijn vrouw bij, maar dat is verdwenen. Het portret van Walich hangt in de Hermitage in Sint-Petersburg. Er staat vroeger een vervalste handtekening van Rembrandt op; wie het echt schildert, is onbekend.

Herman Jacobsz Wormskerck is erg succesvol als lakenkoopman; hij wordt in korte tijd steenrijk. In 1642 verkoopt hij zijn zaak. Zijn neef neemt die over, samen met Rombout Kemp, die ook op de Nachtwacht staat.

Wormskerck koopt een huis aan de Herengracht 166, waar hij met zijn gezin naartoe verhuist. Hij is diepgelovig en laat bij zijn dood een groot bedrag na aan religieuze instellingen. Ook Bartholomeus van der Helst schildert Herman Jacobsz Wormskerck — na diens dood, met de Nachtwacht als voorbeeld. Dat schilderij hangt in een museum in Puerto Rico.

Elbert Willemsen woont in 'De Drie Vergulde Stokvissen'. Net als zijn grootvader en vader is Elbert vishandelaar, en hij verdient er een kapitaal mee.

Na zijn dood krijgt de familie de naam Sweedenrijck, en die naam gebruikt zijn zoon Guillaume voor een imposant huis aan de Herengracht 462, vlak bij de Spiegelstraat. Dat pand staat er nog steeds.

Jacob Dircksz de Roy is, net als Jan Brugman, van de Nachtwacht verdwenen toen het schilderij in 1715 op maat ging. Op het oorspronkelijke schilderij is hij bovendien nauwelijks te zien, omdat er geen licht op zijn gezicht valt.

De Roy is lakenkoopman. Hij verliest zijn ouders op jonge leeftijd aan de pest, en familieleden van zijn moeder voeden hem op.

Behalve koopman is hij ook actief in de katholieke armenzorg, en hij zit in het bestuur van de Schouwburg, samen met mensen als de schilder Claes Moeyaert en dichter Jan Vos. Ook Albert Cuyp schildert Jacob Dircksz de Roy, samen met zijn vrouw Marritge Bonte en twee kinderen.

Lakenhandelaar Rombout Kemp woont in 'De Brabantse Wagen'; die naam verwijst naar 's-Hertogenbosch, waar Rombouts vader vandaan komt. Rombout is een aantal keren overman bij het lakengilde.

De vrouw van Rombout Kemp is verwant aan de belangrijke regentenfamilies, en toch krijgt Rombout Kemp nooit een functie binnen het stadsbestuur: hij geldt als te streng calvinistisch. Tijdens het schilderen van de Nachtwacht is Rombout sergeant; uiteindelijk schopt hij het tot luitenant, de tweede positie.

Rombout Kemp is ook opzichter van het Nieuwezijds Huiszittenhuis. Jacob Backer schildert hem in het regentenstuk 'De regenten van het Nieuwezijds Huiszittenhuis' uit 1650-1651.

Jan Claesz Leijdeckers heeft het een stuk minder goed voor elkaar dan de andere schutters. Zijn zaken gaan niet goed; Leijdeckers bezit weliswaar schilderijen, juwelen en goud, maar hij leent ook vaak geld en zit zwaar in de schulden.

Jan Claesz Leijdeckers sterft ruim voordat de Nachtwacht af is. Daarom is zijn portret waarschijnlijk gemaakt naar een prent van Jakob de Gheyn II. De dood van Jan Claesz stort zijn gezin meteen in armoede, en dat wordt nog erger als ook zijn weduwe enkele maanden later sterft. In de erfenis zitten alleen maar schulden.

Het Rijksmuseum is hier geboren, in het Trippenhuis. Vanaf 1817 hangt hier de top van de Nederlandse kunst: in het Trippenhuis hangen de Nachtwacht van Rembrandt, de Schuttersmaaltijd van Bartholomeus van der Helst en veel meer topstukken uit de 17e eeuw.

Deze nationale collectie brengt koning Lodewijk Napoleon bij elkaar. Hij haalt de kunst uit de Nationale Konst-Gallery in Huis ten Bosch naar Amsterdam. In zijn Paleis op de Dam richt hij twee zalen in en organiseert tentoonstellingen.

Nadat de Fransen verdreven zijn, en Lodewijk Napoleon plaats heeft moeten maken voor koning Willem I, verhuist de kunst in 1817 naar het Trippenhuis. Vanaf het begin is het Trippenhuis veel te klein voor al die schilderijen. Toch duurt het tot 1885 voordat het Rijksmuseum opent zoals wij dat nu kennen.

Eind 1638 krijgt Rembrandt de opdracht om een schuttersstuk te maken voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De Sael zit op één hoog en heeft alleen aan de kant van de Amstel ramen.

De Nachtwacht en andere schuttersstukken moeten van de zaal een indrukwekkende locatie maken, passend bij de status die Amsterdam zichzelf halverwege de 17e eeuw toedicht. Ook Joachim von Sandrart, Govert Flinck, Nicolaes Eliasz Pickenoy, Jacob Backer en Bartholomeus van der Helst krijgen de opdracht voor schuttersstukken.

In 1642 levert Rembrandt 'Schutters van wijk II onder kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch' af. Het schilderij is opgerold en hangt waarschijnlijk niet in een lijst, maar zit tegen de muur gespannen.

De Nachtwacht is één van de drie schuttersstukken op de lange wand tegenover de vensters. Met je rug naar de ramen hangt de Nachtwacht in de linkerhoek.

Rembrandt moet de kloveniersschutters ook in het echt vaak hebben gezien. Van 1634 tot 1637 woont hij naast de Kloveniersdoelen, op nummer 20. Toch is de voorstelling op het schilderij een verzinsel van de schilder, en ook de locatie lijkt verzonnen. In 1715 verhuist de Nachtwacht naar het Paleis op de Dam; dan gaat het schilderij ook op maat, en verdwijnt aan alle vier de kanten een stukje om goed te passen op de nieuwe locatie.

Vanaf 1683 verhuist een groot aantal schuttersstukken uit de drie verschillende Doelen naar het Stadhuis. Ze komen in de Grote en Kleine Krijgsraadkamer te hangen, boven aan de achterkant van het gebouw.

In die zalen vergadert de Krijgsraad: de kolonels, kapiteins en luitenants van de schutterij. Ook de Nachtwacht verhuist in 1715 vanuit de Kloveniersdoelen naar het Stadhuis. Om tussen de ramen van de Kleine Krijgsraadkamer te passen, moet het schilderij op maat. Links, rechts en boven verdwijnen stroken, tot het formaat dat wij nu kennen.

In totaal hangen 39 schuttersstukken hier in het Stadhuis. Naast de schuttersstukken hangt hier ook een imposante collectie 17e-eeuwse meesterwerken, speciaal voor het gebouw gemaakt.

Met de komst van koning Lodewijk Napoleon in 1808 wordt het stadhuis een paleis. De nieuwe koning maakt van de Krijgsraadkamers zijn koninklijk museum, de voorloper van het Rijksmuseum. In 1817 verhuist dat museum naar het Trippenhuis aan de Kloveniersburgwal.

Rembrandt schildert de Nachtwacht als hij hier pas woont. De opdracht is één van zeven opdrachten voor verschillende schilders, allemaal voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De wanden van die Sael moeten helemaal bedekt worden, dus Rembrandt weet welke maat het schilderij moet hebben. In het voorjaar van 1642 is het klaar en krijgt het zijn plek in de Groote Sael.

Lang geldt de aanname dat Rembrandt de Nachtwacht schildert op een overdekte galerij op de binnenplaats van het huis hier aan de Jodenbreestraat. Maar uit recent onderzoek blijkt dat onwaarschijnlijk.

Op de binnenplaats zouden sporen van de buitenlucht in de verf zijn gekomen, zoals een vliegje of wat stuifmeel. Die sporen zijn er niet, en daarom geldt nu de aanname dat het schilderij binnen ontstaat. Dat kan dan bijna alleen in de bel-etage, en dan hoogstwaarschijnlijk in de ruimte links van de deur, waar nu de kussenwand staat.

Rembrandt geeft het schilderij nooit een naam; in de Kloveniersdoelen heet het 'Officieren en andere schutters van wijk II in Amsterdam, onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch'. De naam Nachtwacht duikt voor het eerst op in 1797. Het schilderij is dan door verkleuring zo donker geworden dat het lijkt op een nachtelijke patrouille.

Pas na restauratie blijkt dat Rembrandt de groep met daglicht schildert. De naam Nachtwacht is dan al ingeburgerd.

Frans Banninck Cocq is wereldberoemd geworden als de kapitein op het schuttersstuk De Nachtwacht van Rembrandt. Banninck Cocq woont hier in huis De Dolphijn, dat hij in 1630 erft.

Als Rembrandt de Nachtwacht schildert, woont Frans Banninck Cocq hier aan het Singel, en dat is buiten het gebied van de schutters van de Nachtwacht. Die moeten officieel allemaal in burgerwijk II wonen, het gebied rond de Nieuwendijk en het Damrak.

Voor de leiding van de schutterijen gaat de stad ruim om met de verplichting om in de eigen wijk te wonen; loyaliteit aan het stadsbestuur is veel belangrijker.

Banninck Cocq heeft veel verschillende functies binnen de stad; uiteindelijk volgt vier keer zijn verkiezing tot burgemeester. Van 1648 tot 1654 is Frans Banninck Cocq één van de overlieden van de Handboogdoelen, en in die functie schildert Bartholomeus van der Helst hem op 'De Overlieden van de Handboogdoelen' uit 1653.

Claes van Cruijsbergen woont buiten de wijk van de schutters van de Nachtwacht, maar zijn handel in kruidenierswaren heeft hij wél in de wijk, aan het Damrak.

Van Cruijsbergen is de provoost van de schutterij: hij moet controleren of iedereen zich aan de voorschriften houdt.

Net als kapitein Frans Banninck Cocq woont ook luitenant Willem van Ruytenburch niet in wijk II, de wijk waar de schutters van De Nachtwacht horen te wonen. De stad benoemt niet zomaar iemand tot commandant van de schutterij; een betrouwbare luitenant is belangrijker dan een luitenant die in wijk II woont.

Willem van Ruytenburch is handelaar in onder andere specerijen. Zijn vader koopt de titel Heer van Vlaerdingen, en Willem erft die in 1627. Hij woont dan al hier, in een statig dubbel grachtenpand. Het heet ook wel het Blauwe Huis, want de gevel is bekleed met blauw Belgisch natuursteen. De dubbele trapgevel gaat in 1918 tegen de vlakte en maakt plaats voor het kantoorgebouw dat nu op nummer 198 staat.